उगवतीचे रंग

उगवतीचे रंग  मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग ११२   जनीं सांगता ऐकता जन्म गेला । परी वाद वेवाद तैसा चि ठेला । उठे संशयो वाद हा दंभधारी । तुटे वाद संवाद तो हीतकारी ।।११२।। अर्थ : अनेक वर्षांपासून जगात हिताच्या गोष्टी सांगितल्या आणि ऐकल्या जातात. पण एवढे होऊनही वादविवाद निर्माण करणारे मतभेद कायमच आहेत. संशयापोटी निर्माण होणारा वाद हा अहंकार वाढवणारा असतो. ज्या संवादातून शंका फिटून काही तत्व हाती लागते असा संवाद हितकारक असतो.  ( ठेला - तसाच राहिला, दंभ - व्यर्थ अहंकार/अभिमान ) विवेचन  या श्लोकात मानवी स्वभाव आणि प्रवृत्तीवर समर्थांनी अचूक बोट ठेवले आहे. आपण अनेक वर्षांपासून चांगल्या हितकारक गोष्टी ऐकत आलो आणि सांगतही आलो. संतांनी समाजाच्या आणि आपल्या हितासाठी आपले सारे आयुष्य झिजवले. ग्रंथातून, प्रवचनातून आपले विचार आपल्यापर्यंत पोचवले. परंतु दुर्दैव हे आहे की एवढया सगळ्या खटाटोपानंतर देखील आपल्या शंका आणि वादाचे विषय कायम राहिले. भगवद्गीता, ज्ञानेश्वरी, दासबोध, मनाचे श्लोक, तुकाराम गाथा यासारख्या अनेक ग्रंथांना शेकडो वर्षांची परंपरा आहे. हे अक्षर वाङ्मय आहे. या ग्रंथांम...

उगवतीचे रंग  मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १११   हिताकारणे बोलणे सत्य आहे । हिताकारणे सर्व शोधूनि पाहे । हिताकारणे बंड पाषांड वारी । तुटे वाद संवाद तो हीतकारी ।।१११।। अर्थ : समर्थ म्हणतात, " हितासाठी जे सत्य आहे ते मी तुला सांगतो. आपल्या हितासाठी तू स्वतःच हितकारक गोष्टींचा शोध घे. धर्माच्या विरुद्ध असणारे पाखंडी किंवा नास्तिक विचार बाजूला सार. ज्या चर्चेतून शंकांचे निरसन होते अशी चर्चा किंवा संवाद हितकारक असतो." ( हिताकारणे - आत्महितासाठी, बंड - विचारातील विरोध, पाषांड - देव व धर्म विरोधी वागणे किंवा नास्तिकता, वारणे - दूर सारणे ) विवेचन  आत्मतत्वाचा शोध घेणे किंवा आत्मसाक्षात्कार करून घेणे हे प्रत्येक मनुष्याचे ध्येय असले पाहिजे असे समर्थांचे सांगणे होते. हेच आपल्या हिताकरिता त्यांनी सांगितलेले सत्य. परंतु काही लोक हे खरोखरच आपल्या हिताचे आहे यावर विश्वास ठेवायला तयार नसतात. म्हणून समर्थ म्हणतात की या गोष्टीचा तू स्वतःच शोध घे. त्यासाठी सर्व मार्गांचा वापर कर. साधू संत काय सांगतात किंवा ग्रंथांमध्ये काय म्हटले आहे हे तपासून पहा. एखादी गोष्ट माणूस जेव्हा स्वतः समजून घे...

उगवतीचे रंग  मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग ११०   तुटे वाद संवाद त्याते म्हणावे ।  विवेके अहंभाव यातें जिणावे । अहंतागुणे वाद नाना विकारी । तुटे वाद संवाद तो हीतकारी ।।११०।। अर्थ : ज्या चर्चेतून शंकेचे किंवा संशयाचे निराकरण होते त्या चर्चेला संवाद म्हणावे. विवेकाच्या साहाय्याने अहंकारावर मात करावी. अहंकारामुळे नाना प्रकारचे विकार निर्माण होतात. ज्या संवादातून वाद किंवा शंकेचे निराकरण होऊन काही तत्व हाती लागते, अशी चर्चा हितकारक समजावी.  ( अहंभाव - अहंकार, अहंतागुणे - अहंकारामुळे, जिणावे - जिंकावे )  विवेचन  मनुष्याच्या वैयक्तिक आणि सामाजिक जीवनात असे अनेक प्रसंग उद्भवतात की ज्यामुळे त्यांच्या मनात शंकांचे वादळ निर्माण होते. आध्यात्मिक जीवनात तर माणसे अनेक शंका मनात ठेवून वावरत असतात. जेव्हा एखाद्या अधिकारी व्यक्तीकडून या शंकांची समाधानकारक उत्तरे मिळतात, तेव्हा त्यातून काहीतरी मौलिक मार्गदर्शन मिळते. काहीतरी तत्व किंवा सार हाताशी लागते. अशी चर्चा जेव्हा होते तेव्हा तिला ' संवाद ' म्हणता येईल असे समर्थ म्हणतात. अशी चर्चा किंवा संवाद तेव्हाच होऊ शकतो जेव्हा ...

उगवतीचे रंग  मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १०९ जनीं वाद वेवाद सोडूनि द्यावा । जनीं सूखसंवाद सुखें करावा । जगीं तो चि तो शोकसंतापहारी । तुटे वाद संवाद तो हीतकारी ।।१०९।। अर्थ : वादविवाद किंवा व्यर्थ चर्चा करणे सोडून द्यावे. ज्यामुळे संवाद हा सुखसंवाद होईल अशा प्रकारे चर्चा करावी. अशा सुखसंवादामुळे मनाचे ( शोक, संताप आदी )क्लेश दूर होतात. ज्यामुळे वादाचे किंवा शंकेचे निरसन होऊन परमार्थ मार्गावर चालणे सुकर होते, अशी चर्चा किंवा संवाद हितकारक असतो.  वादविवाद - उलटसुलट प्रश्नोत्तरे /निरर्थक चर्चा, सुखसंवाद - मनाला समाधान देणारी चर्चा ) विवेचन  आधीच्या श्लोकात समर्थांनी संत, सज्जनांच्या सहवासात राहिल्याने आपल्या अंतरंगात जो बदल होतो तो परमार्थ मार्गावर चालण्यासाठी आपल्याला अत्यंत उपकारक ठरतो. त्याचप्रमाणे संतांशी निरर्थक वाद घालू नये असे सांगितले. या श्लोकामध्ये ते कोणता वाद किंवा चर्चा आपल्यासाठी हितकारक आहे ते सांगत आहेत. मनुष्य हा बुद्धिजीवी प्राणी आहे. त्यामुळे इतर प्राण्यांसारखे केवळ आहार, भय, मैथुन आणि निद्रा एवढ्याच गोष्टी त्याला जीवन जगण्यासाठी पुरेशा होत नाहीत. काहीत...

उगवतीचे रंग  मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १०८   सदा सर्वदा सज्जनाचेनि योगे । क्रिया पालटे भक्तिभावार्थ लागे । क्रियेवीण वाचाळता ते निवारी ।  तुटे वाद संवाद तो हितकारी ।।१०८।। अर्थ : हे मना, सज्जनांच्या संगतीत राहिल्यामुळे आपल्या वागण्यात बदल घडतो. भगवंताच्या भक्तीबद्दल प्रेम निर्माण होते. एखादी गोष्ट स्वतः आचरण केल्याशिवाय त्याबद्दल बोलू नये. चर्चेतून जेव्हा एखाद्या शंकेचे निरसन होते, तेव्हा ती चर्चा परमार्थाला हितकारक ठरते. ( वाचाळता - व्यर्थ बडबड (करणे ), वाद संवाद - साधकबाधक चर्चा, तुटणे - निकालात निघणे/संपुष्टात येणे ) विवेचन  मागील श्लोकाप्रमाणे या श्लोकातही समर्थांनी सज्जन संगतीचा महिमा सांगितला आहे. इथे सज्जन म्हणजे साधुसंत असाच अर्थ समर्थांना अपेक्षित आहे. कारण आपल्या वागणुकीतील जो बदल समर्थांना अपेक्षित आहे, तो साधुसंतांच्या संगतीतच होऊ शकतो. संतसंगतीचा महिमा अपार आहे. ' आपल्यासारखे करती तात्काळ, नाही काळवेळ तयालागी ' असे संतांबद्दल म्हटले जाते. संत म्हणजे परीस आहेत. त्यांच्या संगतीत राहिलो की ते आपल्याला त्यांच्यासारखेच करून टाकतात. वृत्तीत अंतर्बाह्य पा...

नात्यांचं महावस्त्र ​महावस्त्राचे पदर - भाग दोन : 'आई' (मायेची पैठणी) ​ज्याच्याशिवाय नात्यांचं हे महावस्त्र जन्मालाच येऊ शकत नाही, असा या वस्त्रातील एक अनोखा आणि सर्वात मौल्यवान पदर म्हणजे 'आई'. नात्यांच्या या वस्त्रातील ती खरी सुवर्णमयी 'पैठणी' असते. विधात्याने अत्यंत कुशलतेने आणि निगुतीने घडवलेली! ज्यामुळे आपण या जगात येतो आणि आपल्याला आपली ओळख मिळते असे एक नाते म्हणजे आई. प्रत्यक्ष परमेश्वराने सुद्धा जेव्हा पृथ्वीवर अवतार घेतला, तेव्हा त्यालाही आईमुळेच सर्वश्रेष्ठओळख मिळाली. राम झाला कौसल्यानंदन, कृष्ण झाला देवकीनंदन. अंजनेय(हनुमंत )आणि राधेय(कर्ण ) हे देखील आपल्या आईच्या नावामुळेच ओळखले गेले. ' आईची महती ' एवढी थोर की जगातल्या अनेक थोर साहित्यिकांनी तिच्यावर भरभरून लिहिले.  ​'आई' हा शब्द जरी उच्चारला, तरी डोळ्यांसमोर प्रेमाची अशी एक मूर्ती उभी राहते जी वैश्विक आहे. माणूस असो वा प्राणी, भारत असो की जगाच्या पाठीवरचा कुठलाही देश; आईचे प्रेम सर्वत्र सारखेच असते. म्हणूनच मी आईला प्रेमाची वैश्विक मूर्ती म्हणतो. इतरांचं प्रेम भलेही 'माया'...

उगवतीचे रंग  मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १०७   मना कोपआरोपणा ते नसावी । मना बुधि हे साधुसंगी वसावी । मना नष्ट चांडाळ तो संग त्यागी । मना होई रे मोक्षमार्गी विभागी ।।१०७।। अर्थ : हे मना, क्रोधाला आपल्यावर स्वार होऊ देऊ नकोस. आपल्या बुद्धीचा वापर साधुसंतांच्या सहवासात राहण्यासाठी कर. हे मना, दुष्ट किंवा वाईट लोकांच्या संगतीचा त्याग कर. ( आणि अशा रीतीने ) मोक्षमार्गाचा वाटेकरी हो.  ( कोप - क्रोध/राग, आरोपणा - आरोहण करणे /स्वार होणे, नष्ट - दुष्ट /वाईट, चांडाळ - कर्माने किंवा वागणुकीने नीच मनुष्य, विभागी - वाटेकरी ) विवेचन  साधकासाठी अत्यंत महत्वाचा उपदेश समर्थांनी या श्लोकात केलेला आपल्याला आढळतो. व्यवहारात आणि परमार्थात क्रोध अपार हानी करतो. ज्याला आपल्या क्रोधावर ताबा ठेवता आला, त्याला आपल्या मनावर ताबा ठेवता आला असे म्हणायला हरकत नाही. व्यावहारिक जीवनात क्वचित प्रसंगी क्रोध येणेही जरूर असते. पण त्याला आपल्या डोक्यावर किती स्वार होऊ द्यायचे हे आपल्याला ठरवता आले पाहिजे. साधकाने तर क्रोधरहित व्हायला शिकले पाहिजे. कारण अति क्रोधामुळे सर्वनाश होऊ शकतो. क्रोधाचा भर ओस...

उगवतीचे रंग  मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १०६ बरी स्नानसंध्या करी येकनिष्ठा । विवेके मना आवरी स्थानभ्रष्टा । दया सर्व भूतीं जया मानवाला । सदा प्रेमळु भक्तिभावे निवाला ।।१०६।। अर्थ : आपले जे स्नानसंध्या आदी नित्यनैमित्तिक कर्म असेल ते निष्ठापूर्वक करावे. भरकटणाऱ्या म्हणजेच स्थानभ्रष्ट झालेल्या मनाला विवेकाच्या साहाय्याने आवर घालावा. सर्व प्राणिमात्रांबद्दल मनात दयाभाव किंवा करुणा असावी. अशी प्रेमळ व्यक्ती भगवंताबद्दल मनात असलेल्या भक्तिभावाने समाधान पावते.  ( येकनिष्ठा - संपूर्ण श्रद्धेने, स्थानभ्रष्ट -भरकटणारे , निवाला - तृप्त झाला/समाधान पावला ) विवेचन  साधकाच्या अंगी कोणते गुण असावेत किंवा हे गुण त्याने कसे विकसित करावेत हे समर्थ या श्लोकात आपल्याला सांगताहेत. आपल्याला आपल्या धर्मात किंवा घरात परंपरेने चालत आलेले जे स्नानसंध्यादि कर्म आहे, ते निष्ठापूर्वक म्हणजेच संपूर्ण श्रद्धेने करायला हवे. त्याचप्रमाणे सद्गुरूंनी नामस्मरण आदी गोष्टींचा जो उपदेश आपल्याला दिलेला असेल, त्याचेही नियमितपणे पालन करणे आवश्यक आहे. स्नानाने आपल्या शरीराला स्नान घडते तर संध्या आपल्या मनाला ...

उगवतीचे रंग  मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १०५   विवेके क्रिया आपुली पालटावी । अति आदरे शुध क्रिया धरावी । जनीं बोलण्यासारिखे चाल बापा । मना कल्पना सोडी संसार तापा ।।१०५।। अर्थ : विवेकाच्या साहाय्याने आपल्या वागणुकीत बदल करावा. चांगले आचरण जाणीवपूर्वक आणि आदरपूर्वक करावे. आपले वागणे आणि बोलणे यात एकवाक्यता असावी. हा संसार जरी दुःखमय असला तरी त्याविषयी उगीचच नको त्या कल्पना करणे सोडून द्यावे.  ( विवेक- सारासार विचार, पालटावी - बदल घडवून आणावा, शुध - चांगले/उत्तम आचरण, संसार तापा - संसारातील दुःख ) विवेचन  साधकाने कसे वागावे हे समर्थ मागील श्लोकाप्रमाणे याही श्लोकात सांगत आहेत. आयुष्यात आणि परमार्थ मार्गावर वाटचाल करताना देखील विवेक अतिशय महत्वाचा. विवेकबुद्धी म्हणजे सारासार विचार करण्याची बुद्धी. काय चांगले आहे, काय वाईट आहे हे समजून त्याप्रमाणे वागणे म्हणजे विवेक. दुर्योधन एकदा श्रीकृष्णाला म्हणाला होता की मला चांगले काय आहे हे समजते. मी वागतो ते वाईट आहे हेही मला समजते. पण मला चांगले वागण्याची बुद्धीच होत नाही. इथे दुर्योधनाच्या वागण्यात विवेक बुद्धीचा अभाव आढळतो....

उगवतीचे रंग  मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १०४   क्रियेवीण नानापरी बोलिजेते । परी चीत दुश्चीत ते लाजवीते । मना कल्पना धीट सैराट धावे । तया मानवा देव कैसेनि पावे ।।१०४।। अर्थ : मनुष्य निरनिराळ्या प्रकारे बोलतो. परंतु बोलण्याप्रमाणे त्याचे स्वतःचेच वागणे नसल्याने त्याचे मनच त्याला आतून लाजवते. प्रत्यक्ष आचरण न करता ज्याचे मन नुसत्या स्वैर कल्पना करण्यात दंग असते अशा मनुष्याला परमेश्वर कसा प्रसन्न होईल ?  ( नानापरी - विविध प्रकारे, चीत - चित्त, दुश्चित - वाईट विचारांनी दूषित झालेले मन, सैराट - स्वैरपणे/बेलगाम, धीट - अनियंत्रित ) विवेचन  व्यवहारात आपण अशी अनेक माणसे पाहतो की ज्यांचे बोलणे मोठे आकर्षक असते. आपल्या बोलण्याने समोरच्या व्यक्तीवर छाप पाडण्याचा प्रयत्न ते करीत असतात. परंतु ज्यावेळी त्यांच्या परीक्षेचा प्रसंग येतो, तेव्हा अशी माणसे उघडी पडतात. अशी माणसे लोकांना आपल्या बोलण्याने काही काळ प्रभावित करण्यात यशस्वी देखील होतात पण त्यांचे अंतर्मनच त्यांना सांगत असते की तू खोटे बोलतो आहेस, लोकांना फसवतो आहेस. अशा वेळी त्यांचीच त्यांना लाज वाटते. पण हा आतला आवाज ऐकून...

उगवतीचे रंग  मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १०३   हरिकीर्तने प्रीती रामीं धरावी । देहेबुद्धि नीरूपणी विसरावी । परद्रव्य आणिक कांता परावी । येदर्थी मना सांडि जीवीं करावी ।।१०३।। अर्थ : श्रीरामाबद्दल प्रेमभाव ठेवून हरिकीर्तन आणि निरूपणात देहबुद्धीचा त्याग करून स्वतःला विसरून जावे. परद्रव्य आणि परस्त्री यांचा अगदी मनापासून त्याग करावा. ( हरिकीर्तन - भगवंताचे गुणगान, निरूपण - तात्विक चर्चा, येदर्थी - या कारणाने, सांडि जीवीं करावी -मनापासून त्याग करावा ) या श्लोकात साधकाने कसे वागावे त्याबद्दल समर्थ आपल्याला सांगत आहेत. आपण एक लक्षात घेतली पाहिजे की साधक म्हणजे दुसरे तिसरे कोणी नसून आपण आहोत. आपण त्या मार्गावर वाटचाल करायचे ठरवली म्हणजे आपण साधकच झालो. आपण प्रापंचिक माणसे. आपली देहबुद्धी प्रबळ असते. ही  देहबुद्धी कमी होऊन भगवंताकडे आपले चित्त लागावे यासाठी हरिकीर्तन आणि निरूपण यासारखा सहज उपाय दुसरा नाही. हरिकीर्तन करणे म्हणजे भगवंताच्या गुणांचे गुणगान करणे. त्याच्या गुणांचे जेव्हा आपण वर्णन करू तेव्हा त्याच्याबद्दल प्रेम निर्माण होईल.  दुसरी गोष्ट म्हणजे निरूपण. म्हणजे ...

महावस्त्र नात्यांचं महावस्त्राचे पदर - भाग एक  ' एक धागा सुखाचा, शंभर धागे दुःखाचे, जरतारी हे वस्त्र मानवा तुझिया आयुष्याचे..' अतिशय अर्थपूर्ण असं हे गाणं. आपल्या आयुष्याला तंतोतंत लागू पडणारं. क्षणभर त्यातील सुखदुःखाचा विषय आपण बाजूला ठेवू, पण आपलं आयुष्य हे एक सुंदर असं जरतारी वस्त्र आहे. जेव्हा आपण नात्यांचा विचार करतो, तेव्हा हे एका 'महावस्त्राचं' रूप घेतं. आपण ज्या घरात जन्म घेतो, त्या घरापासून आणि जन्मापासून काही नाती आपल्याला उपजतच मिळतात. आई, वडील, बहीण, भाऊ यासारखी अनेक नाती रक्ताची असतात. पण आपण समाजात जसजसे मोठे होत जातो, तशी आणखीही अनेक नाती आपल्याशी जोडली जातात. मग ती नाती बऱ्याच वेळा रक्तापलीकडची असतात. अशी बिनरक्ताची नाती कित्येकदा रक्ताच्या नात्यापेक्षाही घट्ट असतात. अशी सगळी नाती मिळून तयार होतं ते भरजरी महावस्त्र ! यातील मधले एकमेकात गुंफलेले घट्ट धागे असतात रक्ताच्या नात्यांचे; बाजूची रुपेरी किनार असते समाज नावाच्या नात्याची; आणि पदरावर जी मोरपंखी नक्षी असते ना, ती असते जिवलग मित्रांची! त्यांच्यामुळेच ही भरजरी पैठणी शोभून दिसते. वस्त्राला 'पट...