उगवतीचे रंग
नात्यांचं महावस्त्र – भाग सोळा : 'मित्र' (रक्तापलीकडचे वैश्विक नाते)
'नात्यांचं महावस्त्र' या लेखमालेची सुरुवात करताना मी मैत्रीबद्दल असं म्हटलं होतं की, "नात्यांच्या महावस्त्राची मोरपंखी किनार म्हणजे मैत्री!" मैत्रीला यापेक्षा दुसरी सुंदर उपमा असूच शकत नाही. जगातील सर्वात सुंदर आणि निखळ नाते म्हणजे मैत्री.
जगातील सगळ्या नात्यांना कुठली तरी अट, कुठले तरी बंधन किंवा मर्यादा असते. परंतु मैत्री हे एकच असे नाते आहे की ज्याला कसलीही अट नाही आणि कोणतेही बंधन नाही. वय, लिंग, जात-पात, धर्म या सगळ्याच्या पलीकडे जाणारे हे एक वैश्विक नाते आहे. हे एक असे हक्काचे नाते, जिथे माणसाला रक्ताच्या नात्यापेक्षाही एक अशी व्यक्ती मिळते, जिच्याजवळ मनातील सर्व भावना अतिशय मोकळेपणाने व्यक्त करता येतात. या अथांग मानवी प्रवासात खांद्याला खांदा लावून चालणारा, सुख-दुःखात हक्काने पाठीशी उभा राहणारा आणि स्वतःच्या पसंतीने निवडलेला सर्वात सुंदर बंध कोणता असेल, तर ती म्हणजे साक्षात 'मैत्री'!
माणूस जन्माला येतो, तेव्हा अनेक नाती त्याला आधीच ठरवून दिलेली असतात. आई-वडील, बहीण-भाऊ, नातेवाईक ही सर्व नाती जन्माने मिळतात; पण 'मित्र' हे या विश्वातील एकमेव नाते असे आहे, जे माणूस स्वतःच्या आवडीने आणि अंतःकरणाच्या ओढीतून निवडतो. म्हणूनच कोणीतरी फार सुंदर म्हटले आहे—"मित्र म्हणजे आपण स्वतःच्या हाताने निवडलेले आपले दुसरे कुटुंबच असते!" हे नाते रक्ताचे नसते, तरीही अनेकदा रक्ताच्या नात्यांपेक्षा कितीतरी पटीने घट्ट आणि पारदर्शक असते.
मैत्रीचे खरे स्वरूप अत्यंत मुक्त, निर्मळ आणि वैश्विक आहे. मैत्री जात, पात, धर्म, लिंग, वय, श्रीमंती-गरिबी किंवा भाषेच्या कृत्रिम भिंती कधीच मानत नाही. एका चिमुकल्या बालकाची आणि ऐंशी वर्षांच्या आजोबांचीही जीवाभावाची मैत्री होऊ शकते; सातासमुद्रापार राहणाऱ्या दोन अनोळखी व्यक्तींमध्येही एका क्षणात मैत्रीचा सेतू बांधला जाऊ शकतो. मैत्री कोणत्याही अटींवर किंवा करारावर उभी नसते; तिथे फक्त मनाची अथांग ओढ पुरेशी असते.
माझ्या जीवनातील अनेक कठीण प्रसंगांना केवळ माझ्या जिवलग मित्रांच्या सहाय्याने मी तोंड दिले आहे. या मित्रांनी मला अनेक गोष्टी शिकवल्या. मी त्यांच्यातील चांगल्या गुणांमुळे घडत गेलो.
मानवी जीवनात एका खऱ्या मित्राचे योगदान शब्दात सांगता येणार नाही इतके अनमोल असते. सुखाच्या क्षणी आपल्या पाठीवर कौतुकाची थाप टाकून आनंद द्विगुणीत करणारा आणि दुःखाच्या काळात जगाने पाठ फिरवली तरी न डगमगता धावून येणारा तोच खरा मित्र! जेव्हा संकटांनी मन घेरलेले असते, तेव्हा तो केवळ धीर देत नाही, तर कधी योग्य सल्ला देतो, चूक असेल तर हक्काने कान पकडतो, तर कधी काहीही न बोलता तासन् तास शांत बसून फक्त आपले मन हलके करून घेतो.
आजच्या या धकाधकीच्या, स्पर्धेच्या आणि मानसिक तणावाच्या युगात मन मोकळे करण्यासाठी मित्राच्या साथीसारखे दुसरे कोणतेही प्रभावी औषध नाही. चांगला मित्र माणसाचे व्यक्तिमत्त्व घडवतो. तो आपल्याला चुकीच्या वाटेवरून मागे खेचतो आणि चांगल्या मार्गाला लावतो; आपल्यातील सुप्त सामर्थ्याची जाणीव करून देऊन आपला आत्मविश्वास शतगुणित करतो.
विशेष म्हणजे, रक्ताच्या नात्यांमध्येही जेव्हा मैत्रीचा हा रेशमी धागा मिसळतो, तेव्हाच ती नाती खऱ्या अर्थाने बहरतात! भावा-भावात मैत्री आली की संपत्तीचे वाद मिटतात; बहीण-भावात मैत्री झाली की विश्वासाचा रेशीमबंध अधिक घट्ट होतो; पती-पत्नीमध्ये मैत्री आली की संसाराचा रथ सहज पेलला जातो; आणि वडिलांनी मुलाच्या सोळाव्या वर्षी त्याच्याशी मित्रासारखे नाते जोडले, तर त्या घरात कधीच दुरावा निर्माण होत नाही. नात्यांना जिवंत ठेवण्यासाठी 'मैत्री' हा संजीवनी मंत्र आहे.
परमेश्वर आणि भक्त यांच्यात देखील मैत्रीचे असेच एक अलौकिक नाते असू शकते. श्रीकृष्ण आणि अर्जुन, श्रीकृष्ण आणि द्रौपदी, प्रभू श्रीराम आणि निषादराज गुह, श्रीराम आणि सुग्रीव... या सगळ्यांमध्ये स्वामी आणि भक्त यांचे नाते तर होतेच, परंतु सख्यभक्तीचे मैत्रीचे नाते त्याहूनही अधिक वरचढ होते; आणि ही मैत्री प्रत्यक्ष भगवंताने देखील अनेक कसोटीच्या प्रसंगी आपल्या प्राणापलीकडे जपलेली दिसते!
आपल्या संस्कृतीत आणि इतिहासात मैत्रीची अजरामर उदाहरणे पदोपदी पाहायला मिळतात. श्रीकृष्ण आणि सुदामा यांचे नाते तर मैत्रीचे सर्वोच्च आणि चिरंतन शिखर आहे! एक द्वारकेचा वैभवशाली राजा, तर दुसरा फाटक्या वस्त्रातला गरीब ब्राह्मण. पण सुदामा जेव्हा द्वारकेच्या दारात उभा राहतो, तेव्हा साक्षात भगवान श्रीकृष्ण राजवैभव विसरून अनवाणी पायांनी मित्राला मिठी मारण्यासाठी धावत सुटतात! सुदाम्याने आणलेल्या त्या फाटक्या पोतडीतील मूठभर पोह्यांत श्रीकृष्णाने केवळ आणि केवळ अथांग प्रेम पाहिले. मैत्रीत श्रीमंती-गरिबी, हुद्दा किंवा प्रतिष्ठा नसते; तिथे फक्त शुद्ध आणि निर्मळ भावना असते, हाच वस्तुपाठ या नात्याने संपूर्ण जगाला दिला.
महाभारतातील कर्ण आणि दुर्योधनाची मैत्री तर समर्पणाची पराकाष्ठा आहे. संपूर्ण समाजाने सूतपुत्र म्हणून ज्या कर्णाचा उपहास केला, त्या कर्णाला दुर्योधनाने भरसभेत अंगदेशाचे राज्य देऊन मित्र म्हणून सन्मान दिला. पुढे धर्म आणि अधर्माच्या लढ्यात दुर्योधनाची बाजू चुकीची आहे हे माहीत असूनही, केवळ मित्राने कठीण प्रसंगी दिलेला सन्मान आणि आधार स्मरून कर्णाने त्या मैत्रीखातर स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली.
प्रभू श्रीरामचंद्रांनी वनवासात असताना निषादराज गुह याला प्रेमाने आलिंगन दिले आणि संकटाच्या वेळी सुग्रीवाशी मैत्री करून त्याचे हरवलेले राज्य त्याला परत मिळवून दिले. संकटात एकमेकांची ढाल बनून उभे राहण्याचे हे आदर्श रूप होते.
महाराष्ट्राच्या पावन मातीत छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांचे बालसवंगडी यांच्यातील मैत्री म्हणजे हिंदवी स्वराज्याची भक्कम पायाभरणी होती! तानाजी मालुसरे, बाजीप्रभू देशपांडे, मुरारबाजी देशपांडे, शिवा काशिद, जिवा महाला ही केवळ सैन्यातील माणसे नव्हती; ती शिवरायांच्या काळजाशी जोडलेली जिवलग मित्रमंडळी होती. "आधी लगीन कोंढाण्याचं, मग माझ्या रायबाचं" म्हणत स्वतःच्या लेकाचे लग्न बाजूला ठेवून मित्राच्या स्वप्नासाठी प्राणांची बाजी लावणारा तानाजी, किंवा राजांच्या रक्षणासाठी खिंडीत देहाची चाळण करून घेणारा बाजीप्रभू—अशा प्राणापलीकडे जपलेल्या पवित्र मैत्रीच्या पायावरच स्वराज्याचे हे भव्य महावस्त्र विणले गेले!
अलीकडच्या इतिहासात पाहिले, तर छत्रपती राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यातील विचारसमृद्ध मैत्रीने देशातील शोषित आणि वंचितांच्या उद्धाराला एक नवी सामाजिक दिशा दिली.
आणि आजच्या वर्तमान काळात, सियाचीनच्या उणे चाळीस अंश थंडीत किंवा वाळवंटाच्या रणरणत्या उन्हात देशाच्या सीमेवर जागता पहारा देणारे आपले भारतीय सैनिक एकमेकांशी जी मैत्री निभावतात, ती रक्तापलीकडच्या नात्याचे साक्षात दर्शन घडवते. एकाच थाळीत जेवणे आणि मित्राच्या संरक्षणासाठी स्वतःची छाती गोळीसमोर करणे—यापेक्षा मोठी मैत्री जगात कोणती असू शकते?
पण एवढ्या अथांग जगात 'खरा मित्र' कसा ओळखावा?
जो केवळ तोंडावर गोड गोड बोलतो किंवा सुखाच्या मेजवानीत सोबत असतो, तो खरा मित्र नव्हे; तर जो चारचौघांत पाठीमागे आपली बाजू ठामपणे मांडतो, आणि आपण चुकलो तर एकांतात हक्काने आपल्या डोळ्यांत डोळे घालून आपली चूक तोंडावर सांगतो, तोच खरा मित्र!
मैत्री ही अशी श्रीमंती आहे, जी जगातील कोणत्याही चलनाने विकत घेता येत नाही. प्रत्येकाच्या आयुष्यात निदान एक तरी असा सखा असावा, ज्याच्या दारावर मध्यरात्री दोन वाजताही हक्काने थाप मारता येईल किंवा एका हाकेवर जिवाचे रान करून धावून येण्याचा त्याला अधिकार असेल.
म्हणूनच अत्यंत सार्थपणे म्हटले जाते—
"रक्ताची नाती देव निर्माण करतो;
पण मैत्रीचे पवित्र नाते माणूस स्वतः घडवतो आणि आयुष्यभर श्रद्धेने जपतो!"
नात्यांच्या या भरजरी 'महावस्त्रा'चा हा 'मित्र' नावाचा पदर कोणत्याही अटींशिवाय स्वीकारणारा, सुख-दुःखात सोबत देणारा आणि संसाराच्या खडतर प्रवासात मनाला शीतल सावली देणारा रेशमी काठ आहे. हा पदर जेवढ्या निखळ भावनेने जपला जाईल, तेवढे माणसाचे जगणे अधिक अर्थपूर्ण, सुंदर आणि संपन्न होत राहील!
© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.
प्रतिक्रियेसाठी: ९४०३७४९९३२
(कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा)
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा