नात्यांचं महावस्त्र – भाग पंधरा : 'गुरू' (अज्ञानातून प्रकाशाकडे नेणारा चैतन्यदीप)

उगवतीचे रंग

नात्यांचं महावस्त्र – भाग पंधरा : 'गुरू' (अज्ञानातून प्रकाशाकडे नेणारा चैतन्यदीप)

'न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते'. ज्ञानासारखी पवित्र गोष्ट या विश्वात दुसरी कोणतीही नाही, असा भगवद्गीतेतील हा अमर श्लोक आहे. असे हे परमपवित्र ज्ञान ज्यांच्याकडून आपल्याला प्राप्त होते, ती पूजनीय व्यक्ती म्हणजे 'गुरू'! पंचमहाभूतांपासून बनलेल्या आपल्या या नश्वर देहात डोळ्यांची केवळ एक बाह्य दृष्टी असते; परंतु अज्ञानाचा पडदा दूर करून ज्ञानाचा तिसरा नेत्र उघडून देणारी आणि आपल्याला आपल्या आत्मस्वरूपाचे दर्शन घडवणारी व्यक्ती जर कोणी असेल, तर ती म्हणजे गुरू! म्हणूनच गुरूचा महिमा अपरंपार आहे; त्याचे वर्णन करायला शब्दही अपुरे पडतात. आजच्या या भागात आपले ज्यांच्याशी जन्माजन्मांतराचे आत्मिक नाते असते, अशा गुरूंबद्दलच जाणून घेण्याचा आपण प्रयत्न करू या.

'नात्यांचं महावस्त्र' विणताना आपण आतापर्यंत आई, बाबा, आजी, आजोबा, मामा, मावशी, आत्या, काका, बहीण-भाऊ, पती-पत्नी, आई-मुलगी, बाप-लेक आणि वडील-मुलगी या कौटुंबिक व रक्ताच्या रेशमी पदरांचा समृद्ध प्रवास अनुभवला. हे सर्व पदर घराच्या सुरक्षित चौकटीत आपल्याला मायेची आणि कर्तव्याची ऊब देतात. पण जेव्हा मानवी जीवन केवळ घरापुरते न राहता जगाच्या विस्तीर्ण प्रांगणात उभे ठाकते, तेव्हा या महावस्त्राला रक्तापलीकडच्या एका अलौकिक, शाश्वत आणि पवित्र नात्याची जोड लागते. ते सर्वोच्च, वंदनीय आणि जीवन उद्ध्वस्त होण्यापासून वाचवणारे नाते म्हणजेच 'गुरू'!

आपल्या संस्कृतीत आई ही प्रत्येकाची पहिली गुरू मानली जाते. ती आपल्याला बोट धरून चालायला शिकवते, बोलायला शिकवते. पण आईनंतर आयुष्यात ज्याचे स्थान सर्वोच्च असते, तो म्हणजे गुरू. आई आपल्याला देहाचा जन्म देते, तर गुरू आपल्याला ज्ञानरूपी दृष्टी देऊन विचारांचा 'दुसरा जन्म' देतो! म्हणूनच गुरूला आपल्या संस्कृतीत 'द्विज' बनवणारा खरा शिल्पकार मानले आहे. आपल्याला शाळा-महाविद्यालयांत लौकिक ज्ञानदान करणारे शिक्षक आणि भवसागराच्या पारमार्थिक मार्गावर हात धरून चालवणारे सद्गुरू—अशा दोघांच्याही कृपेने मानवी जीवन परिपूर्ण होते.

जे जे कोणी आपल्याला आपल्या भल्यासाठी काही का होईना शिकवून जाते, अशा सर्व व्यक्तींना गुरुस्थानी मानून आपण त्यांच्याप्रती सदैव कृतज्ञ राहिले पाहिजे. भारतरत्न लता मंगेशकरांनी जेव्हा गायन क्षेत्रात प्रवेश केला, तेव्हा अनेक ज्येष्ठ संगीतकारांनी त्यांना नवनवीन गोष्टी शिकवल्या. लतादीदी त्या प्रत्येकाकडून अत्यंत आदरपूर्वक शिकत गेल्या; त्यातूनच त्यांची संगीत विश्वातील उत्तुंग कारकीर्द घडली. गुरू आध्यात्मिक असोत वा व्यावहारिक जीवनातील, त्यांच्याप्रती निष्ठा आणि संपूर्ण समर्पणाचा भाव असायला हवा, तरच आपली खरी प्रगती होते.

'गुरु' या शब्दातच दोन अक्षरे सामावलेली आहेत—'गु' म्हणजे अज्ञानाचा अंधःकार आणि 'रु' म्हणजे ज्ञानाचा प्रकाश! जो आपल्या अंतःकरणातील अज्ञानाचा घोर तिमिर दूर करून तिथे ज्ञानाचा नंदादीप प्रज्वलित करतो, तो गुरू.

गुरु म्हणजे ज्ञानाची पौर्णिमा! मुळात 'पौर्णिमा' हा शब्दच किती देखणा आहे... पौर्णिमा म्हटलं की आकाशात रात्री तेजाने तळपणारे पूर्ण चंद्रबिंब डोळ्यांसमोर येते. त्या प्रकाशात मनाला शांतता देणारी एक विलक्षण शीतलता असते. एका सुंदर भक्तिगीतात म्हटले आहे -

"चंद्र व्हा हो पांडुरंगा, मन करा थोर,

कैवल्याच्या चांदण्याला भुकेला चकोर..."

जसा चंद्राच्या शीतल चांदण्यासाठी चकोर पक्षी व्याकुळ असतो, अगदी तसाच सद्गुरूंच्या कृपेच्या अमृतासाठी मुमुक्षू शिष्य भुकेला असतो. सद्गुरू मग आपल्या शिष्याला ज्ञानामृत पाजण्यासाठी साक्षात शीतल चंद्र होतात. आपल्या संस्कृतीत म्हणूनच गुरूंना साधे माणूस न मानता 'गुरुदेव' किंवा 'आचार्यदेव' म्हणून प्रत्यक्ष ईश्वराचा दर्जा दिला आहे. संत कबीर तर गुरूंना देवापेक्षाही मोठे स्थान देतात. ते एका दोह्यात म्हणतात—

"गुरु गोविंद दोनो खडे, काके लागू पाय।

बलिहारी गुरु आपकी, जो गोविंद दियो बताय॥"

एकाच वेळी जर समोर सद्गुरू आणि साक्षात परमेश्वर उभे राहिले, तर मी आधी सद्गुरूंच्याच चरणांवर मस्तक ठेवीन; कारण ज्या परमेश्वराला शोधण्यासाठी आयुष्य वेचले, त्या परमेश्वराची ओळख मला सद्गुरूंनीच करून दिली आहे! असे म्हणतात की, एखाद्या वेळी दैव किंवा ईश्वर कोपला तरी सद्गुरू त्याला सांभाळून घेतात; पण जर सद्गुरूच कोपले, तर साक्षात ईश्वरही आपले रक्षण करू शकत नाही—एवढी अमाप शक्ती सद्गुरुकृपेत असते.

आषाढ शुद्ध पौर्णिमा ही आपण 'व्यास पौर्णिमा' म्हणजेच 'गुरुपौर्णिमा' म्हणून साजरी करतो. महर्षी व्यासांना भारतीय संस्कृतीचे आद्यगुरू मानले जाते. त्यांनी चार वेद, अठरा पुराणे आणि महाभारतासारख्या महाकाव्याची पुनर्रचना करून मानवी जीवनातील धर्मशास्त्र, मानसशास्त्र आणि तत्त्वज्ञान समृद्ध केले.

इतिहासात श्रीराम आणि श्रीकृष्ण हे जगताचे आदर्श आणि साक्षात परब्रह्माचे अवतार होते; तरीही त्यांनी गुरुकुलात जाऊन गुरूंची सेवा केली. श्रीकृष्ण आणि बलराम जेव्हा महर्षी सांदिपनींच्या आश्रमात निघाले, तेव्हा ते राजपुत्र असूनही मथुरेहून उज्जैनला रथात न बसता, सैन्याचा तोरा न मिरवता अनवाणी पायी चालत गेले! कारण गुरूंच्या दारात जाताना सत्तेचा दर्प, मिजास किंवा अधिकार उंबरठ्याबाहेरच काढून ठेवायचा असतो; तिथे संपूर्ण शरणागती लागते. आश्रमात लाकडे फोडण्यापासून ते झाडलोट करण्यापर्यंतची सर्व कामे श्रीकृष्णाने सामान्य शिष्याप्रमाणे केली. गुरूंसमोर राजाही कसा नम्र असावा, याचा हा जागतिक आदर्श आहे. प्रत्यक्ष गुरूंचे परब्रह्म असणाऱ्या भगवान दत्तात्रेयांनी सुद्धा निसर्गातील चराचराकडून शिकत २४ गुरू केले होते!

छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी यांच्या नात्यातील एक प्रसंग तर गुरुनिष्ठेचे अजोड उदाहरण आहे. समर्थ शिवथरघळीत असताना राजे त्यांच्या दर्शनासाठी गेले. त्या काळात महाराजांनी तांबूल (विडा) खाणे वर्ज्य केले होते. समर्थांना ही गोष्ट ठाऊक होती. तरीही निघताना समर्थांनी शिवरायांच्या हातावर स्वतः तांबूल ठेवला. महाराजांनी कोणताही विचार न करता तो लागलीच मुखात टाकला. समर्थांनी विचारले, "राजे, आपण तर तांबूल खाणे सोडले होते ना?" त्यावर शिवरायांनी दिलेले उत्तर निष्ठेची पराकाष्ठा सांगणारे होते—"स्वामी, आम्ही तांबूल भक्षण केलाच नाही; आम्ही जे काही ग्रहण केले, तो आपल्या हाताचा पवित्र 'प्रसाद' समजूनच ग्रहण केला!" अशी अढळ निष्ठा शिष्याच्या ठायी असावी लागते.

अध्यात्ममार्गात आपल्या आत्मस्वरूपाचा शोध घेणे हेच अंतिम साध्य असते. समर्थ रामदास स्वामी मनाच्या श्लोकात (श्लोक १४१) सांगतात—

"म्हणे दास सायास त्याचे करावे ।"

"जनीं जाणता पाय त्याचे धरावे ।"

"गुरु अंजनेवीण तें आकळेना ।"

"जुने ठेवणें मीपणें आकळेना ॥"

आपला धर्म, वेद आणि आत्मज्ञान म्हणजे समर्थांच्या भाषेत 'जुने ठेवणें'—अर्थात अक्षय सुखाचा गुप्त ठेवा! पण देहबुद्धी आणि 'मला सर्व कळते' या अहंकाराने तो झाकोळला जातो. पूर्वी जमिनीखाली पुरलेले गुप्त धन पाहण्यासाठी डोळ्यात सिद्ध अंजन घातले जाई. तसेच आत्मज्ञानाचा हा महानिधी पाहण्यासाठी सद्गुरूंच्या कृपेचे अंजन डोळ्यात घालावे लागते. ज्ञानेश्वर माऊली ज्ञानेश्वरीत म्हणतात—

"जैसे डोळ्यां अंजन भेटे । मग दृष्टीसी फाटा फुटे ।"

"मग वास पाहे तेथे प्रकटे । महानिधी ॥"

जगद्गुरू तुकाराम महाराजही सांगतात,"सद्गुरूवाचूनि सापडेना सोय, धरावे ते पाय आधी आधी!"

असे म्हणतात की, शिष्याला गुरु शोधण्याची गरज नसते; शिष्याची अंतरंगातून तळमळ आणि पात्रता निर्माण झाली, की सद्गुरू स्वतःहून त्याला शोधत येतात. सद्गुरू शिष्याकडून कसलीही अपेक्षा न ठेवता निरपेक्ष प्रेम करतात. ते केवळ शब्दांतूनच नव्हे, तर मौनातूनही ज्ञान देतात. एकदा शिष्याचा हात हातात घेतला, की सद्गुरू त्याचा हात कधीही सोडत नाहीत; संकटात आणि साधनेत त्याच्या पाठीशी सावलीसारखे उभे राहतात.

सद्गुरू म्हणजे केवळ सहा फुटांचा हाडामांसाचा देह नव्हे; ते देहातीत, निरंतर वाहणारा एक अखंड चैतन्यस्रोत असतात! देह ठेवल्यानंतरही ते भक्तांच्या पाठीशी तितक्याच ताकदीने उभे असतात. श्री स्वामी समर्थ, गोंदवलेकर महाराज, शिर्डीचे साईबाबा, शेगावचे गजानन महाराज, शंकर महाराज या विभूतींच्या अस्तित्वाची आणि कृपेची प्रचिती आजही लक्षावधी भक्तांना पदोपदी येते. गुरूचे बाह्य रूप कोणतेही असो, सर्व संतांमध्ये कार्य करणारे मूळ 'गुरुतत्त्व' एकच असते.

योग्य सद्गुरू कोण? त्यांना कुठे शोधायला जायचे? खरं तर कुठेही भटकण्याची गरज नाही. तुमची श्रद्धा ज्या सद्गुरूंवर असेल, त्यांच्यावर दृढ विश्वास ठेवा. त्यांनी जो काही उपदेश केला आहे, त्याचे संपूर्ण मनोभावाने पालन आणि आचरण करा. आपली साधना योग्य मार्गाने सुरू राहिली, की कोणत्या ना कोणत्या माध्यमातून सद्गुरूंकडून योग्य मार्गदर्शन अवश्य मिळते, ही खात्री बाळगा. आपण त्यांच्या दिशेने एक पाऊल टाकले, तर ते आपल्यासाठी दहा पावले पुढे धावून येतात! सद्गुरूंनी एकदा आपला हात धरला की ते कोणत्याही परिस्थितीत आपल्याला एकटे सोडत नाहीत; मोक्षमार्गापर्यंत सोबत घेऊन जातात. अज्ञान संपणे म्हणजेच मोक्ष! आणि तेच अंतिम कार्य सद्गुरू करतात.

"गुरुविण नाही दुजा आधार,

रडता-पडता कोठे अडता, तोच नेतसे पार...

गुरुविण नाही दुजा आधार!"

ज्या समाजात गुरुची प्रतिष्ठा राखली जाते तो समाज प्रगती करतो. रामायणकाळात गुरूंच्या शब्दाला असामान्य महत्व होते. गुरू वसिष्ठ, गुरू विश्वामित्र आदींचा शब्द अंतिम असे. त्याचे उल्लंघन राजा देखील करीत नसे. त्यामुळे रामायणकाळ हा सर्वच दृष्टीने आदर्श काळ होता. पण पुढे महाभारताच्या काळात गुरूंबद्द्दलचा हा आदर नष्ट झालेला दिसतो. आचार्य द्रोण, कृपाचार्य आदींचा अनेकदा दुर्योधन आणि इतर कौरवांनी अपमान केल्याचे दिसते. महाभारत काळात  काही अपवाद वगळता सर्वच आदर्शांचे आणि नात्यांचे अध:पतन झालेले दिसते. 

नात्यांच्या या भरजरी 'महावस्त्रा'चा हा 'गुरू' नावाचा पदर रक्ताच्या नात्यांच्या कितीतरी पटीने विशाल, संसाराच्या उन्हात शीतलता देणारा आणि आत्म्याला चिरंतन तृप्ती देणारा चैतन्यमय पदर आहे. हा पदर जोपर्यंत आपल्या शिरावर आशीर्वादाच्या रूपाने आहे, तोपर्यंत भवसागराच्या कोणत्याही वादळात जीवन भरकटण्याचे यत्किंचितही भय उरत नाही!

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

९/१०/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी: ९४०३७४९९३२

(कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा)