मनाचे श्लोक भाग २०५

उगवतीचे रंग

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग २०५ 

मनाची शते ऐकता दोष जाती ।

मतिमंद ते साधना योग्य होती ।

चढे ज्ञान वैराग्य सामर्थ्य अंगी ।

म्हणे दास विश्वासतां मुक्ति भोगी ।।२०५।।

अर्थ : हे दोनशे पाच मनाचे श्लोक श्रवण केले तर दोष निघून जातात. अज्ञानी माणसे भक्तिमार्गाला लागतील. आपल्याला ज्ञान, वैराग्य आणि सामर्थ्य प्राप्त होईल. समर्थ म्हणतात यावर विश्वास ठेवून वागल्यास नक्कीच मुक्तीचे अधिकारी व्हाल.

( मनाची शते - मनाचे हे दोनशे पाच श्लोक, मतिमंद - अज्ञानी/ आपले हित न कळणारे, विश्वासतां - विश्वास ठेवला असता, मुक्ति भोगी - आत्मिक समाधान प्राप्त करणे  )

विवेचन 

मनाच्या श्लोकांमधील हा शेवटचा श्लोक. ज्याप्रमाणे एखाद्या स्तोत्र किंवा पुराणाच्या शेवटी त्याची फलश्रुती दिलेली असते, तशीच फलश्रुती समर्थांनी इथे दिली आहे. परंतु ही फलश्रुती अवास्तव किंवा काही चमत्कार घडेल असे सांगणारी नाही. यात कोणत्याही भौतिक सुखांचे आश्वासन नाही. मनाच्या श्लोकांमधून समर्थांनी मनाला जो उपदेश केला त्याचाच परिणाम म्हणून या श्लोकात सांगितलेली गोष्ट घडणार आहे. ते ऐकून आपल्या वागण्यात बदल घडणे अपेक्षित आहे. तीच खरी फलश्रुती ! काय म्हणताहेत समर्थ या फलश्रुतीत ? तर ' मनाची शते ऐकता दोष जाती.' मनाची शते म्हणजे हे दोनशे पाच श्लोक. हे श्लोक वारंवार ऐकल्याने, त्यांचे मनन, चिंतन केल्याने आपले सर्व दोष निघून जातील. म्हणजेच मनाचे श्लोक हे निर्दोषत्व प्रदान करणारे आहेत. 

आपल्यामध्ये कोणते दोष आहेत ते समर्थ माउलींनी वारंवार या श्लोकांमध्ये सांगितले आहेतच. काम, क्रोध आदी विकार, देहबुद्धी, ऐहिक आणि भौतिक सुखाची लालसा या गोष्टींच्या मागे आपण आयुष्यभर लागतो. सुखाचा शोध घेतो. धावून धावून दमछाक होते. आयुष्याच्या अखेरीस लक्षात येते की ज्या ज्या गोष्टी सुखाच्या म्हणून आपण आयुष्यभर मागे लागलो, त्यांचा शोध घेता घेता आपण दुःखी झालो, हाती काही लागले नाही. ' जगी सर्व सुखी असा कोण आहे ' असा प्रश्न समर्थांनी विचारला. पण आम्हाला त्याकडे लक्ष द्यायला वेळच नव्हता. 

ज्यांच्या हे लक्षात येईल की ऐहिक सुखे म्हणजे पाण्यावरील बुडबुडे. बुडबुडे किती अल्पजीवी असतात ! तशीच ही सुखे. ' सुखाची घडी लोटता दुःख आहे.' हे आम्ही लक्षातच घेतलं नाही. म्हणून समर्थांनी आमच्या मनाला उपदेश करणारे हे मनाचे श्लोक सांगितले. वेद, उपनिषदे आपण वाचू की नाही ते सांगता येणार नाही. पण हे साधे सोपे  मनोपनिषद आपण निश्चित वाचू शकतो, ऐकू शकतो, त्यावर मनन, चिंतन करू शकतो. असे केल्याने आपल्यातील दोष निघून जातील. आपले व्यक्तिमत्त्व विकसित व्हायला मदत होईल. आम्ही आमचे जीवन अधिक चांगल्या प्रकारे जगू शकू. 

समर्थ दुसऱ्या ओळीत म्हणतात,' मतिमंद ते साधना योग्य होती.' मतिमंद म्हणजे कोण ? तर ज्यांना आपले हित कशात आहे हे कळत नाही अशी माणसे. आम्ही आयुष्यभर नको त्या गोष्टींच्या मागे लागतो. देह म्हणजेच मी असे मानतो. देहाची सुखदुःखे आपली समजतो. देहाचे चोचले पुरवतो. हे एक प्रकारचे अज्ञानच आहे. अशा अज्ञानी माणसांना उद्देशूनच समर्थांनी ' मतिमंद ' हा शब्द वापरला आहे. मनाच्या श्लोकांचे पुन्हा पुन्हा मनन, चिंतन केल्याने अशी माणसे भक्तिमार्गाला लागतील. साधनायोग्य होतील. कारण त्यांना आपले अंतिम हित कशात आहे ते लक्षात येईल. ' गमू पंथ आनंत या राघवाचा ' त्या मार्गावर निदान वाटचाल तरी करण्यासाठी आम्ही योग्य होऊ.

आज विज्ञानाच्या लागलेल्या नानाविध शोधांनी माणूस सामर्थ्यवान झाला आहे, जग जवळ आले आहे असे आपण म्हणतो. पण खरंच माणसाच्या मनाची स्थिती कशी आहे. बरीच माणसे मनाने दुबळी झाली आहेत. एवढ्या तेवढ्या क्षुल्लक कारणांवरून आत्महत्या करणाऱ्यांचे प्रमाण वाढले आहे. लोक एकमेकांच्या जीवावर उठले आहेत. अशा कठीण परिस्थितीत मनाचे श्लोक हे सामर्थ्य देणारे, बळ प्रदान करणारे आहेत. आज जी प्रेरणादायक ( मोटिव्हेशनल ) आणि सकारात्मक संदेश देणारी पुस्तके मोठ्या संख्येने निघत आहेत, त्यात जे काही सांगितले आहे ते समर्थांनी साडेतीनशे वर्षांपूर्वीच आम्हाला सांगितले. केवढी ही दूरदृष्टी ! आज माणसाला भौतिक समृद्धीसोबतच मनःशांतीसाठी अध्यात्माची बैठक आवश्यक आहे. ती बैठक देण्याचे  काम हे मनाचे श्लोक सहज करतात. म्हणूनच हे श्लोक ज्ञान, वैराग्य आणि सामर्थ्य प्रदान करणारे आहेत. 

अज्ञानरूपी अंध:काराच्या या जंगलात आत्मज्ञान प्रदान करणाऱ्या या मनाच्या श्लोकांचा कंदील हाती असेल तर पुढच्या पावलांवर उजेड पडेल. एकेक पाऊल आत्मविश्वासाने पुढे टाकता येईल. मग अंधाराची भीती नाही. मुक्ती तरी दुसरी काय असते ? अज्ञानातून मुक्ती म्हणजे मोक्ष. तो देणारे हे मनाचे श्लोक आहेत. यावर विश्वास ठेवून वाटचाल करा असे समर्थ आम्हाला सांगत आहेत. ते आम्हाला खात्रीने मुक्ती प्रदान करतील. ' श्रद्धावान लभते ज्ञानं,  संशयात्मा विनश्यति ' असे  गीतेत देखील सांगितले आहे.

खरं तर मी एक अगदी सामान्य माणूस. मनाच्या श्लोकांवर लिहिण्याची आणि काही सांगण्याची माझी योग्यता नाही. परंतु तरी देखील मला माध्यम बनवून समर्थांनी ही सेवा माझ्याकडून करवून घेतली याबद्दल मी स्वतःला भाग्यवान समजतो. यातील काही चांगले वाटले तर त्याचे श्रेय समर्थांचे आणि ज्यांनी मला संदर्भ म्हणून माहिती पुरवली त्या सर्वांचे आहे. त्या सर्वांचा मी शतशः ऋणी आहे. ' जय जय रघुवीर समर्थ.' 

स्वसंवाद 

१. मनाच्या श्लोकांचे वाचन केवळ शब्दांपुरते न ठेवता, त्यातून माझ्या अंतरातील काम, क्रोध, देहबुद्धी आदी दोषांचे निराकरण करण्याचे प्रामाणिक प्रयत्न मी करतो का?

२. भौतिक सुखांच्या मृगजळामागे न धावता, समर्थांनी सांगितलेल्या 'साधनायोग्य' मार्गावर चालून स्वतःचे शाश्वत व अंतिम हित साधण्याचा माझा निश्चय झाला आहे का?

३. आजच्या तणावपूर्ण व अस्थिर जगात मनाला अढळ बळ देण्यासाठी, मनाच्या श्लोकांमधील ज्ञान, वैराग्य आणि सामर्थ्य मी माझ्या दैनंदिन जगण्यात उतरवतो का?

४. 'म्हणे दास विश्वासतां मुक्ति भोगी' या समर्थांच्या आश्वासनावर पूर्ण श्रद्धा ठेवून, अज्ञानाच्या बंधनातून मुक्त होत अंतरीचे चिरंतन आत्मसुख अनुभवण्याची माझी तयारी आहे का?

( संपूर्ण )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

१/१०/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )

संदर्भ - 

१. सार्थ मनाचे श्लोक - प्रा. के वि. बेलसरे 

२. मनाचे श्लोक : अध्यात्माची पाऊलवाट - प्रा. डॉ. सुरेश मेणे 

३. मनाच्या श्लोकातून मनःशांती - सुनील चिंचोलकर 

४. मना सज्जना - प्रा. हेमंत गोखले 

५. मनोबोध - अनंत दामोदर आठवले 

६. रवींद्र पाठक यांची यु ट्यूबवरील प्रवचने