मनाचे श्लोक भाग १८४

उगवतीचे रंग

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १८४

नव्हे ते चि जाले नसे ते चि आले ।

कळों लागले सज्जनाचेनि बोले ।

अनिर्वाच्य ते वाच्य वाचे वदावे ।

मना संत आनंत शोधीत जावे ।।१८४।।

अर्थ : परमात्म्याच्या मूळ स्वरूपात हे दृश्य विश्व नव्हते, पण ते निर्माण झाले. त्याला कोणताही आकार नसूनही ते आकारास आले. संतांच्या उपदेशामुळे या गूढ गोष्टींचे मर्म कळू लागते. तसेच परमात्मा वाणीच्या पलीकडचा (अनिर्वाच्य) असूनही संतांच्या शब्दांमुळे तो बोलण्याचा विषय (वाच्य) होतो. तेव्हा हे मना, संतांच्या साहाय्याने त्या अनंत अशा परमात्मस्वरूपाचा तू शोध घे.

( नव्हे - मूळ अस्तित्वात नसलेले, नसे - आकाररहित, आले - आकारास आले/प्रकटले, अनिर्वाच्य - शब्दांच्या पलीकडील, वाच्य - शब्दांनी वर्णन करण्याजोगे, आनंत - अनंत परमात्मा )

विवेचन

या श्लोकात समर्थ परमात्मस्वरूपाबद्दल सांगतानाच संतांचे अपरंपार महत्त्व प्रतिपादन करीत आहेत. आपण ज्या दृश्य जगात राहतो, ते मूळ परब्रह्माच्या दृष्टीने पाहता त्रिकालाबाधित सत्य नाही; परंतु अज्ञानामुळे आपल्याला तेच एकमेव सत्य असल्याचा भास होतो. त्यालाच समर्थ 'नव्हे ते चि जाले' असे म्हणतात. दुसरी गोष्ट म्हणजे या विश्वाच्या मूळ तत्त्वाला कोणताही आकार नव्हता; परंतु मायेच्या प्रभावाने व कल्पनेमुळे ते साकार झाले. यालाच समर्थांनी 'नसे ते चि आले' असे म्हटले आहे.

कळण्यास काहीसा गूढ वाटणारा हा विचार आद्य शंकराचार्यांच्या 'ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या' या सिद्धांताने सहज उलगडतो. परमात्मा हा त्रिगुणातीत आहे. दृश्य विश्वाचे कोणतेही नियम या निर्गुण-निराकाराला लागू पडत नाहीत. तहानलेल्या व्यक्तीला वाळवंटात मृगजळ दिसावे आणि अज्ञानापोटी तेच खरे वाटून तिने त्यामागे धावावे, तशीच काहीशी आपली अवस्था या नश्वर जगाच्या बाबतीत होते. वाळवंटातील मृगजळाचा भास जसजसा ज्ञान झाल्यावर नष्ट होतो, तसेच आत्मज्ञान झाल्यावर हे मिथ्या जग गळून पडते.

परमात्मा हा मुळात केवळ बोलण्याचा किंवा चर्चेचा विषय नसून, तो अनुभवण्याचा आणि साक्षात्काराचा विषय आहे. तो 'अनिर्वाच्य' म्हणजे वाणीच्या पलीकडचा आहे. परंतु संतांची थोरवी अशी की, त्यांनी परब्रह्माला जाणले आणि अत्यंत कृपेने तो अनिर्वाच्य विषय आपल्यासारख्या सामान्यांसाठी 'वाच्य' केला म्हणजेच शब्दांच्या कक्षेत आणून सुलभ केला.

या श्लोकाचा दुसरा पदर असा की, निर्गुण-निराकार असलेल्या त्या अव्यक्त तत्त्वाला संतांनी आपल्या भक्तीच्या बळावर सगुण-साकार रूपात आणले आणि सामान्यांसाठी भगवंताची भक्ती सुलभ केली. ज्या परब्रह्माची कल्पनाही करणे अशक्य होते, त्याचे नयनमनोहर रूप संतांनी आपल्यासमोर उभे केले; त्याच्या लीला व नामाची महती सांगून जगाला तारले. म्हणूनच समर्थ कृतज्ञतेने म्हणतात, 'कळों लागले सज्जनाचेनि बोले.'

परमात्मा चर्मचक्षूंनी दिसत नाही, त्याला हाताने स्पर्श करता येत नाही, पण त्याचे अस्तित्व अंतःकरणात जाणवू शकते. आपल्या कल्पनेपलीकडे असलेले हे तत्त्व संतांनी आपल्या अनुभूतीचा विषय बनवले. ज्ञानेश्वर माउली ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायात याच संतांच्या वाणीचे सामर्थ्य सांगताना म्हणतात:

"तेणे कारणे मी बोलेन । बोली अरुपाचे रूप दावीन ।

अतींद्रिय परी भोगवीन । इंद्रियांकरवी ॥"

तसेच संत तुकाराम महाराजही म्हणतात, "विठ्ठल जळी स्थळी भरला । कोठे रिता न दिसे ठाव."

आपल्या सामान्य अनुभवाच्या कक्षेत नसलेली गोष्ट संतांची कृपा आपल्या अनुभवात आणून देते. जो परमात्मा अनंत आहे आणि ज्याचे वर्णन करताना वेदही मौन बाळगतात, सद्गुरू आपल्या उपदेशाने व कृपादृष्टीने शिष्याला त्याचीच अनुभूती देण्यास सक्षम करतात. म्हणूनच साधकाने संतवाङ्मयाचा अभ्यास करून, त्यांच्या मार्गदर्शनानुसार त्या अनंत परमात्म्याचा ध्यास घेत अंतर्मुख होऊन शोध घ्यावा, हाच समर्थांचा अंतिम संदेश आहे.

स्वसंवाद

१. जे जग नश्वर आणि मृगजळासारखे भासमान आहे त्यालाच सर्वस्व मानून मी अडकलो आहे, की संतांच्या वचनांवर विश्वास ठेवून शाश्वत परब्रह्माचा शोध घेतो?

२. ज्ञानेश्वर माऊलींनी सांगितल्याप्रमाणे, अतींद्रिय व अनिर्वाच्य अशा परमात्म्याला आपल्या वाणीने सुलभ करणाऱ्या संतांच्या वाङ्मयाचा मी मनापासून अभ्यास करतो का?

३. निर्गुण-निराकार ईश्वराला संतांनी सगुण-साकार रूपात आपल्यासाठी सोपे करून दिले, याबद्दल माझ्या अंतःकरणात संतांप्रती कृतज्ञतेचा भाव आहे का?

४. 'विठ्ठल जळी स्थळी भरला' या अनुभूतीकडे वाटचाल करण्यासाठी, संतांच्या शिकवणुकीप्रमाणे मी माझ्या अंतर्यामी वसलेल्या 'अनंत' आत्मतत्त्वाचा शोध घेतो का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

७/९/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )