मनाचे श्लोक भाग १९०

उगवतीचे रंग

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १९०

नव्हे कार्यकर्ता नव्हे सृष्टिभर्ता ।

परेहूनि पर्ता न लिंपे विवर्ता ।

तया निर्विकल्पासि कल्पित जावे ।

परी संग सोडूनि सूखे राहावें ।।१९०।।

अर्थ : परमेश्वर सृष्टीचा निर्माता किंवा भरणपोषणकर्ता नाही. तो परावाणीच्याही पलीकडे आहे. त्यास भ्रमाचा स्पर्श होऊ शकत नाही. सर्व कल्पनांच्या पलीकडे असणाऱ्या या परमेश्वराची कल्पना करण्यासाठी आपल्या कल्पनेचा आश्रय घ्यावा. सर्व पाश तोडून त्याची आराधना करावी आणि सुखी व्हावे. 

( कार्यकर्ता - विश्वाचा निर्माता, सृष्टिभर्ता - सृष्टीचे भरणपोषण करणारा, परा - परावाणी, पर्ता - पलीकडे असलेला, न लिंपे - त्याला स्पर्श होत नाही/कशानेही लिप्त होत नाही/अलिप्त राहतो, विवर्ता - भास/भ्रम, निर्विकल्प - ज्याची कल्पना करता येत नाही, कल्पित जावे - कल्पनेने जाणून घ्यावे )

विवेचन 

या श्लोकात परमात्म्याचे सर्वश्रेष्ठ स्वरूप समर्थ आपल्याला समजावून सांगत आहेत. कळण्यास थोडा कठीण आणि विरोधाभासी वाटणारा हा श्लोक परमेश्वराचे खरे आणि सत्यस्वरूप आपल्याला सांगतो. आपण सगळे या मायेच्या जाळ्यात अडकलेले जीव आहोत. माया म्हणजे भगवंताची सावली असे मानले जाते. त्या सावलीलाच आपण सत्य समजतो. हे जग म्हणजे एक प्रकारची मायेची सावलीच आहे असे म्हणता येईल. या जगाला आपण सत्य मानतो. पण ब्रह्म सत्य आहे. हे जग म्हणजे भासमान किंवा भ्रम आहे. हे जग आपल्याला खरे वाटते आणि जेव्हा या जगाचा निर्माता कोण असेल त्याचा आपण विचार करू लागतो, तेव्हा साहजिकच तो परमेश्वर आहे असे आपण मानतो. परंतु ही सृष्टी म्हणजे भगवंताची केवळ एक लीला आहे. तो त्याहून पलीकडे आहे. वस्तू आणि तिचा निर्माता असा कार्यकारण भाव त्याच्याबाबत लागू होत नाही. तो सृष्टीचे भरणपोषणही करीत नाही. 

या सगळ्या गोष्टी परस्परविरोधी वाटतात. पण त्या तशा नाहीत. त्यात एकवाक्यता आहे. मायेच्या अधीन असल्याने आपण ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रयीला विश्वाचा निर्माता, पोषण करणारा आणि संहार करणारा मानतो. पण मूळ देव किंवा समर्थांनी आधीच्या श्लोकात ज्याचा थोरला देव म्हणून उल्लेख केला आहे, तो याच्या पलीकडे आहे. आपण बोलताना वैखरी वाणीचा वापर करतो. पण परा वाणी म्हणजे वाणीचे अत्यंत सूक्ष्म आणि शुद्ध स्वरूप मानले जाते. ते देवी शारदेचे अधिष्ठान मानले जाते. परंतु परमात्मा हा या परेहुनही परता म्हणजे पलीकडे आहे. कारण त्याच्या स्वरूपाचे वर्णन करताना वेदसुद्धा ' नेती नेती ' म्हणतात.

निर्गुण ब्रह्माच्या अधिष्ठानाने सर्व गोष्टी घडतात पण ते स्वतः कशानेही लिप्त होत नाही. ज्ञानेश्वर माउली म्हणतात,' हे मज कारणे झाले परी म्यां नाही केले.'ज्याप्रमाणे सिनेमाच्या पडद्यावर किंवा टीव्हीच्या पडद्यावर आपण अनेक घडामोडी पाहतो. पण त्या पडद्याला त्यांचा स्पर्शही होत नाही. तो अविचल, अलिप्त असतो. तसेच हे परमेश्वराचे स्वरूप आहे. तो कशानेही लिप्त होत नाही. 

आपण मायेच्या अधीन असल्यामुळे परमेश्वर या सर्व गोष्टींचा कर्ता आहे असे मानतो. पण तो काही करत नाही. तो अधिष्ठानमात्र असतो. महाभारतात कौरव आणि पांडवांचे युद्ध झाले. तेव्हा भीष्म, गांधारी यांच्यासारखी अनेक पात्रे श्रीकृष्णाला म्हणतात की तुझी इच्छा असती तर तू हे युद्ध थांबवू शकला असतास. पण श्रीकृष्ण म्हणतो,' मी ते थांबवण्याचे अनेक प्रयत्न केले. परंतु या सर्वांच्या कर्माचा परिपाक म्हणजे युद्ध. कौरव आणि पांडवांच्या वागण्यामुळे, कर्मामुळे हे युद्ध अटळ झाले. तात्पर्य माणूस स्वतःच आपल्या कर्माने आपली नियती ठरवतो. 

परमेश्वर हा आपल्या कल्पनेच्याही पलीकडे आहे. म्हणूनच या श्लोकात त्याला ' निर्विकल्प ' म्हटले आहे. परंतु त्याच्यापर्यंत पोहोचायचे तर कल्पनेचाच आश्रय घ्यावा लागतो. समजा आपल्याला दिल्लीला जायचे आहे. दिल्ली आपल्याला माहिती नाही, आपण कधी पाहिलेली नाही. पण तरीही आपण दिल्लीला जायचे ठरवतो. मग आपण रेल्वेने जातो किंवा विमानाने. त्या साधनांच्या साहाय्याने आपण काही तासांत दिल्लीला पोहोचतो. त्याप्रमाणे कल्पनेच्या आधारे भगवंतापर्यंत पोहोचता येते. त्यासाठी गोंदवलेकर महाराज म्हणतात तशी ' नामस्मरणाची गाडी पकडावी. त्या गाडीत बसावे. ती गाडी एक दिवस आपल्याला निश्चित भगवंतापर्यंत पोहोचवेल.' त्यासाठी देहाचा संग म्हणजे देहबुद्धी सोडून परमेश्वराचे नामस्मरण करावे आणि सुखात राहावे असे समर्थ आपल्याला सांगतात.

स्वसंवाद 

१. जगतातील घडामोडींचा व माझ्या व्यक्तिगत सुखदुःखांचा दोष ईश्वराच्या माथी मारण्याऐवजी, तो केवळ अलिप्त अधिष्ठान असून सर्व काही माझ्याच कर्मांचा परिपाक आहे हे मी मान्य करतो का?

२. सिनेमाच्या पडद्याप्रमाणे जगातील सुखदुःख, मान-अपमान या घडामोडी केवळ साक्षीभावाने पाहत, अंतरी कोणत्याही विकाराने लिप्त न होता अलिप्त राहण्याचा सराव मी करतो का?

३. वाणी, बुद्धी आणि सर्व मानवी कल्पनांच्या पलीकडे असणाऱ्या त्या निर्विकल्प परब्रह्माचे अनुसंधान साधण्यासाठी संतांनी सांगितलेल्या 'सात्त्विक कल्पनेचा' व ध्यानाचा आधार मी घेतो का?

४. देहबुद्धी व ऐहिक आसक्तीचा संग सोडून, श्री गोंदवलेकर महाराजांच्या शिकवणीनुसार त्या अथांग परमात्म्याशी ऐक्य साधण्यासाठी मी 'नामस्मरणाची गाडी' अखंडपणे पकडून ठेवतो का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

१५/९/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )