मनाचे श्लोक भाग १८९

उगवतीचे रंग

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १८९ 

मही निर्मिली तो देव वोळखावा ।

जया पाहता मोक्ष तत्काळ जीवा ।

तया निर्गुणालागी गूणीं पहावे ।

परी संग सोडूनि सूखें रहावे ।।१८९।।

अर्थ : ज्याने ही पृथ्वी निर्माण केली आहे त्या देवाला ओळखावे. त्याचे ज्ञान झाल्याबरोबर जीवाला तात्काळ मोक्षप्राप्ती होते. परमेश्वर जरी निर्गुण निराकार असला तरी त्याला सगुणात पहावे. दृश्य जगात मनाने न गुंतता स्वानंदात राहावे. 

( मही - पृथ्वी/सृष्टी/विश्व, तत्काळ - ताबडतोब, गुणी - सगुणात,  )

विवेचन 

आधीच्या श्लोकात समर्थांनी आपल्याला देहभान हे आत्मज्ञानाच्या साहाय्याने नष्ट करावे हे सांगितले. या श्लोकात ते आपल्याला परमेश्वराकडे पाहण्याची दृष्टी देतात. आपण आपल्याभोवतीचे हे जग पाहतो तेव्हा बऱ्याच वेळा ते कोणी निर्माण केले असावे असा प्रश्न आपल्याला पडतो. या श्लोकात समर्थांनी ' मही ' हा शब्द वापरला आहे. मही याचा अर्थ पृथ्वी. परंतु हा शब्द येथे तेवढ्याच मर्यादित अर्थाने वापरलेला नाही. त्यात आपल्या भोवताली असणारे विश्व, सूर्य, चंद्र, तारे आदी सर्व गोष्टींचा समावेश आहे. कारण या सर्वांचा निर्माता एकच परमेश्वर आहे. बऱ्याच वेळेला आपण म्हणतो की ही सृष्टी ब्रह्मदेवाने निर्माण केली. कोणी असेही म्हणतो की परमेश्वर या सृष्टीचा निर्माता आहे. तसे पाहिले तर वरवर ही सर्व विधाने बरोबर आहेत. परंतु त्याबरोबरच आपण हे लक्षात घेतले पाहिजे की या सृष्टीचा निर्माता हा निर्गुण निराकार असा परमेश्वर आहे. 

एखादी वस्तू जेव्हा आपण पाहतो, तेव्हा तिचा निर्माता कोणीतरी असतोच. म्हणजे कार्यकारण भाव आला. मग हे दृश्य जग देखील कोणाच्या तरी कल्पनेतून निर्माण झाले असले पाहिजे. ते काही आपोआप निर्माण झालेले नाही. परमेश्वराच्या संकल्पातून हे विश्व निर्माण झालेले आहे. हा परमेश्वर स्वयंभू आहे. स्वयंभू म्हणजे स्वतःच स्वतःचे कारण असणारा. त्याला कोणी निर्माण केले नाही. अशा या स्वयंभू आणि निर्गुण निराकार परमेश्वराचे दर्शन किंवा अनुभूती आली की जीव तात्काळ मोक्ष पावतो. मोक्ष पावतो म्हणजे जीव जन्म मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो. अर्थात तो परमेश्वर आत्माराम रूपाने प्रत्येक जीवात व्याप्त आहे. पण त्याचे ज्ञान समर्थांसारखे साक्षात्कारी संत किंवा गुरू आपल्याला देतात. 

परमेश्वर जरी निर्गुण असला तरी त्याची धारणा करणे कठीण आहे. म्हणून समर्थ म्हणतात, ' निर्गुणाला सगुणात पाहावे.' आपल्याला एकदम निर्गुणाला जाणता येणार नाही. आपला प्रवास हा सगुणाकडूनच निर्गुणाकडे होतो. ' निर्गुणाला सगुणात पाहावे ' या समर्थांच्या सांगण्याचा अर्थ असाही घेता येतो की निर्गुणाचे जरी ज्ञान झालेले असले तरी त्याला सगुणात देखील पाहावे. ज्ञानेश्वर माउलींनी म्हटल्याप्रमाणे ' जे जे भेटे भूत, ते  ते मानिजे भगवंत ' ही आपल्या मनाची धारणा व्हायला हवी. जर तो सर्वत्र व्याप्त आहे, तर सर्व प्राणिमात्रात तो आत्मरूपाने अस्तित्वात आहेच. मंदिरातील मूर्तीत देखील तो आहेच. म्हणून समर्थ निर्गुणाला सगुणात पाहावे असे म्हणत आहेत. मात्र या देहाशी असलेले मनाचे तादात्म्य तोडल्याशिवाय आपल्याला आत्मस्वरूपाचे ज्ञान होणे शक्य नाही. म्हणून समर्थ आपल्याला तो ' संग सोडूनि सूखें रहावे ' असे सांगत आहेत. 

स्वसंवाद 

१. या अफाट विश्वातील नश्वर वस्तूंमध्येच अडकून राहण्याऐवजी, ही सृष्टी निर्माण करणाऱ्या त्या 'मूळ निर्मात्याचा' (परब्रह्माचा) शोध घेण्याची माझी धडपड आहे का?

२. ज्ञानेश्वर माउलींच्या 'जे जे भेटे भूत...' या वचनानुसार, निर्गुण ईश्वराचे रूप प्रत्येक सजीव-निर्जीव प्राणिमात्रामध्ये पाहण्याचा समभाव मी ठेवतो का?

३. मंदिरातील मूर्ती किंवा सगुण रूपाची भक्ती करताना, त्या रूपामागील निराकार व अविनाशी आत्मतत्त्वाशी एकरूप होण्याचा माझा प्रयत्न असतो का?

४. समर्थांच्या शिकवणीप्रमाणे, या क्षणभंगुर देहाचा आणि दृश्य जगाचा मानसिक 'संग' (आसक्ती) बाजूला सारून अखंड आत्मसुखात रमण्याची माझी तयारी आहे का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

१४/९/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )