मनाचे श्लोक भाग १८८

उगवतीचे रंग

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १८८ 

देहेभान हे ज्ञानशस्त्रे खुडावे ।

विदेहीपणें भक्तिमार्गेचि जावें । 

विरक्तीबळे निंद्य सर्वे तजावे ।

परी संग सोडूनि सूखी रहावे ।।१८८।।

अर्थ : ज्ञानरूपी शस्त्राचा वापर करून मी म्हणजे देह आहे ही जाणीव नष्ट करावी. देहबुद्धी नष्ट करून भक्तिमार्ग अनुसरावा. आसक्ती रहित होऊन निंद्य अशा सर्व गोष्टींचा त्याग करावा. मनाने या दृश्य जगताशी असलेल्या संबंधाचा त्याग करून सुखी राहावे. 

( देहेभान - मी देह आहे ही जाणीव, ज्ञानशस्त्रे - आत्मज्ञानाच्या साहाय्याने, खुडावे - तोडून टाकावे, विदेहीपणे - देहाचे भान विसरणे, भक्तिमार्ग -स्वस्वरूपाची जाणीव, विरक्ती - आसक्तीचा त्याग, निंद्य - त्याज्य गोष्टी, संग - सहवास )

विवेचन 

आधीच्या श्लोकात समर्थांनी पंचमहाभूते, सर्व प्राणिमात्र आणि हे विश्व यात एकरूपता आहे असे आपल्याला सांगितले. या दृश्य जगात आपण वावरत असल्यामुळे आपली देहबुद्धी प्रबळ असते. हे दृश्य जगत आपल्याला खरे वाटते. मी म्हणजेच देह आहे ही भावना प्रबळ होते. जोपर्यंत आपण या देहाशी असलेला संबंध मनाने तोडत नाही, तोपर्यंत स्वस्वरूपाचे ज्ञान आपल्याला होणार नाही. मग ही देहबुद्धी कशी नष्ट करता येईल ? त्याचे उत्तर समर्थ आपल्याला या श्लोकात देत आहेत. एखादी गोष्ट नष्ट करायची असेल तर कुठल्यातरी साधनाचा किंवा शस्त्राचा वापर करावा लागतो. इथे समर्थ आपल्या हाती एक शस्त्र देत आहेत. हे शस्त्र म्हणजे ज्ञान. हे ज्ञान म्हणजे अर्थातच आत्मज्ञान. मी म्हणजे हा देह नसून मी आत्मा आहे ही जाणीव सदैव जागृत ठेवावी. अशी मनाला सवय लागली की त्या योगाने आपली देहबुद्धी हळूहळू नष्ट होऊ लागते. 

जन्मापासून आपण मायेच्या पसाऱ्यात गुंतत जातो. मी, माझे नातेवाईक, माझी मुलेबाळे, पैसा, घर या सगळ्या गोष्टीत आपण स्वतःला इतके अडकवून घेतो की या गोष्टींनाच सर्वस्व मानून बसतो. परंतु शेवटी आयुष्याच्या अखेरीस जाणीव होते की ज्या ज्या गोष्टी मी माझ्या म्हणत होतो, त्या म्हणजे भ्रम होता. माझे असे काही नाही. परंतु अशा वेळी पश्चात्तापाखेरीज हाती काही राहत नाही. म्हणून समर्थ म्हणतात वेळीच सावध व्हा. आपले देहभान मी आत्मा आहे या ज्ञानशस्त्राच्या साहाय्याने नष्ट करा. 

समर्थ त्यासाठी आपल्याला भक्तिमार्गाचा अवलंब करायला सांगतात. त्यासाठी परमेश्वराचे एकनिष्ठ भक्त व्हावे लागेल. भक्त कोण तर जो परमेश्वरापासून कधीही विभक्त होत नाही तो भक्त. हा भक्त होण्यासाठी मनाने स्वतःच्या देहापासून विभक्त व्हावे लागेल. स्वतःच्या आत्मस्वरूपी एकरूप होण्याचा प्रयत्न करावा लागेल. संतांच्या मार्गदर्शनाच्या साहाय्यानेच हे शक्य होईल. 

वर पहिल्या परिच्छेदात म्हटले आहे की आपण संसारात गुंतत जातो. इतके की तो खरा नसूनही खरा वाटतो. म्हणून त्यापासून अलिप्त होता आले पाहिजे. ही अलिप्तता म्हणजेच विरक्ती. जेव्हा मी म्हणजे देह नाही, हे दृश्य जगत भासमान आहे, भ्रामक आहे अशी जाणीव जेव्हा पक्की होईल तेव्हा या दृश्य जगाबद्दलची आसक्ती कमी होईल. मग आपल्या स्वस्वरूपाच्या अनुसंधानाच्या आड येणाऱ्या ज्या ज्या म्हणून वाईट किंवा त्याज्य गोष्टी आहेत, त्यांचा त्याग करावा लागेल. विरक्तीबळानेच हे शक्य होईल. 

केवळ संन्यासीच विरक्त असतात असे नाही. भगवंताची प्राप्ती करून घ्यायची असेल तर संसारात राहून देखील आसक्तिरहित होण्याचा अभ्यास करता येतो. साक्षीभावाने घडणाऱ्या घटनांकडे पाहता येते. चिखलात राहूनही कमळ जसे त्यापासून अलिप्त असते, तशीच वृत्ती आपल्यालाही ठेवावी लागेल. आद्य शंकराचार्य म्हणतात त्याप्रमाणे 

मनोबुद्ध्यहङकार चित्तानि नाहं
न च श्रोत्रजिह्वे न च घ्राणनेत्रे ।
न च व्योम भूमिर्न तेजो न वायुः
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ॥

"मी हा भौतिक देह किंवा मनाचे विचार नसून, मी शुद्ध, नित्य आणि आनंदस्वरूप 'आत्मा' आहे."  मी चैतन्य आणि आनंदस्वरूप शिव आहे. 

म्हणूनच समर्थ म्हणतात की या देहाचा संग सोडून सुखी राहावे.

स्वसंवाद 

१. नश्वर देहाच्या सुखदुःखांनाच माझे सुखदुःख मानण्याऐवजी, 'मी देह नसून शुद्ध आत्मा आहे' या ज्ञानशस्त्राने मी देहभानाचा पाश तोडण्याचा प्रयत्न करतो का?

२. भगवंताची भक्ती करताना केवळ बाह्य उपचार न करता, संतांच्या शिकवणीनुसार देहाच्या आसक्तीपासून मनाने 'विभक्त' होऊन ईश्वराशी एकरूप होण्याचा माझा सराव आहे का?

३. चिखलात उमलणाऱ्या कमळाप्रमाणे, संसारात राहूनही कर्तव्ये पार पाडत असताना वाईट वृत्ती व मोहाचा त्याग करण्यासाठी मी अंतरी 'विरक्तीचे बळ' वाढवतो का?

४. आद्य शंकराचार्यांच्या 'चिदानन्दरूपः शिवोऽहम्' या अनुभूतीचा ध्यास घेऊन, दृश्य जगाचा व देहाचा मानसिक संग सोडून अखंड आत्मिक सुखात रममाण होण्याची माझी तळमळ आहे का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

१४/९/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )