उगवतीचे रंग
नात्यांचं महावस्त्र – भाग बारा : 'आई-मुलगी' (बिंब आणि प्रतिबिंब)
'नात्यांचं महावस्त्र' विणताना आपण आतापर्यंत आई, बाबा, आजी, आजोबा, मामा, मावशी, आत्या, काका, बहीण-भाऊ आणि संसाराची चौकट भक्कम करणारे पती-पत्नी हे समृद्ध पदर अनुभवले. या महावस्त्रात एकाच रूपाचे दोन अंश असणारा, मायेचा अखंड पाझर वाहणारा आणि एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे वात्सल्याचा वारसा नेणारा सर्वात हळवा पदर म्हणजेच 'आई आणि मुलगी'! हे नातं म्हणजे निव्वळ हाडामांसाचं नातं नसतं, तर ते साक्षात 'बिंब आणि प्रतिबिंब' असतं.
लहानपणी अभ्यासात असणाऱ्या काही कविता आयुष्यभर मनात घर करून राहतात; कारण त्या कवितांमध्ये आपले संपूर्ण भावविश्व व्यापून टाकण्याची ताकद असते. कवी कृ. ब. निकुंब यांची 'घाल घाल पिंगा वाऱ्या' ही अशीच एक अजरामर कविता. या कवितेत सासरी गेलेली लेक वाऱ्याला साद घालत आपल्या आईची आठवण काढते. ती म्हणते—
"घाल घाल पिंगा वाऱ्या माझ्या परसात,
माहेरी जा सुवासाची कर बरसात..."
सासरी गेलेल्या आपल्या मुलीची आईला अखंड काळजी असते, म्हणून ती लेक वाऱ्याला विनवते—
"सुखी आहे पोर सांग आईच्या कानात,
आई, भाऊसाठी परी मन खंतावतं..."
पुढे या कवितेचे गाणे झाले आणि सुमन कल्याणपूर यांच्या अमृततुल्य स्वरांनी या शब्दांचे सोने झाले! सुमनताईंच्या गोड गळ्यातून सासरी गेलेल्या लेकीच्या भावना जणू मूर्तिमंत प्रकट होतात. आजही ते गाणे ऐकले की डोळे पाणावल्याशिवाय राहत नाहीत. मी जरी पुरुष असलो, तरी ते गाणे ऐकताना ती लेक माझ्या मनात पाझरते आणि डोळ्यांतील अश्रूंच्या रूपाने बाहेर पडते. वसंतराव देशपांड्यांनी गायिलेले 'दाटून कंठ येतो' हे गाणेही असेच; अर्थात ती सासरी जाणाऱ्या लाडक्या लेकीसाठी वडिलांच्या हृदयात दाटलेली अथांग वेदना असते.
बहिणाबाई चौधरी यांच्या रचनेतील ओळींना तर सुभाषितांचे मोल लाभले आहे. एका कवितेत त्या सासरी गेलेल्या मुलीच्या भावना अत्यंत साध्या, पण काळजाला भिडणाऱ्या शब्दांत मांडतात. एक साधू भिक्षा मागत येतो, तेव्हा सासरी शेतात राबणारी लेक त्या साधूजवळ माहेरचे गोडवे गाते आणि सासरचे दुःख सांगताना तिचे डोळे भरून येतात. तेव्हा तो साधू विचारतो, "एवढं तुझं आईवर आणि माहेरवर प्रेम आहे, तर तू माहेरी परत का जात नाहीस?" यावर ती लेक अत्यंत मार्मिक उत्तर देते—
"ऐक ऐक साधुबोवा, काय मी सांगते,
लेकीच्या माहेरासाठी, माय सासरी नांदते!"
जीव ओवाळून टाकावा अशा या ओळी आहेत. आईची आणि माहेरची महती यापेक्षा अधिक समर्पक शब्दांत कोण सांगू शकेल?
बहिणाबाईंच्या या विचारात मलाही काही ओळींची भर घालावीशी वाटते. अशी कल्पना करू की तो साधू त्या लेकीला विचारतो—"अगं, मग तू स्वतः तरी इथे सासरी का नांदते आहेस?" तेव्हा ती लेक नक्कीच अभिमानाने सांगेल—
"ऐक ऐक साधुबोवा, काय मी सांगते,
माहेरच्या नावासाठी, लेक सासरी नांदते!
लेक दुवा दोन्ही घरचा, सासर-माहेर सांधते..."
माय आणि लेकीचं नातंच मुळी अनोखं, बहुरंगी आणि अनेक पदर असलेलं असतं. आई 'बिंब' तर लेक तिचं चालतं-बोलतं 'प्रतिबिंब'! खरं तर आईचं तिच्या सगळ्याच लेकरांवर जिवापाड प्रेम असतं. लेकरं आजारी पडली की आईचा जीव व्याकुळ होतो; त्यांची सेवा करताना ती स्वतःची तहान-भूक विसरून जाते. पण जेव्हा घरात आई आजारी पडते, तेव्हा लेकीचा जीव आईसाठी सर्वात जास्त तुटतो! मायलेकींची ओढच न्यारी. त्यांची माया आणि काळजी अवघे विश्व व्यापून उरते. प्रसंग पडला तर आजारी आईसाठी ही लाडकी लेक आपल्या नवऱ्याला किंवा आईकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या आपल्या भावालाही चार खडे शब्द सुनावण्याचा अधिकार गाजवते; कारण ती दोन्ही घरांना जोडणारा भक्कम सांधा असते.
आज काळ बदलला आहे; मुलगा आणि मुलगी आपण समान मानतो आहोत. पण जुन्या काळात मुलगी झाली की घरामध्ये बऱ्याचदा नाराजी व्यक्त व्हायची. पण आई...? आईला मात्र तिची मुलगी काळजाचा तुकडा वाटायची. एका जुन्या ओवीत आई आपल्या मुलीचे कौतुक करताना म्हणते—
"लेका गं परीस, लेक कशियाने उणी,
गुणांची लेकीबाई, हिरा नव्ह, हिरकणी!"
तर दुसऱ्या एका लोकगीतात आईचे थोरपण सांगताना लेक कृतज्ञतेने म्हणते—
"गणगोतांमधी सये, माझी माऊली अधिक,
माझी मायबाई, शुद्ध गंगेचं उदक!"
कित्येक डॉक्टरेट (Ph.D.) या ओळींवरून ओवाळून टाकाव्यात, इतका मोठा भावनिक ठेवा या लोकगीतांतून ग्रामीण माऊलींनी आपल्याला दिला आहे. सगळ्या नात्यांपेक्षा आई अधिक श्रेष्ठ आणि कशी, तर साक्षात 'गंगेच्या निर्मळ उदकासारखी'!
अशी ही गंगेसारखी निर्मळ आई आपल्या जगण्याचा संपूर्ण वारसा मुलीला सोपवत असते. तिच्यात ती आपले प्रतिबिंब पाहते. संसारात स्वतः जे कष्ट आणि हालअपेष्टा भोगल्या, त्या आपल्या लेकीच्या वाट्याला येऊ नयेत म्हणून ती जीवाचा रान करते. आपल्या आयुष्यातील शहाणपण, समजूतदारपणा, क्षमाशीलता आणि संस्कार ती लेकीच्या पदरात भरभरून घालते. तिच्या मनात एकच प्रार्थना असते—माझी लेक सासरी सुखात राहावी, तिने दोन्ही कुळांचा उद्धार करावा आणि नाव उज्ज्वल करावे.
आई ही कुठेही असो; ती माणूस असो वा पशुपक्षी. ती भारतातली असो वा सातासमुद्रापलीकडची! पु. ल. देशपांडे यांच्या 'अपूर्वाई' या प्रवासवर्णनात ते इंग्लंडमधील एका आईचे उदाहरण देतात. तिची मुलगी एअर होस्टेस असते; पण तरीही त्या आईला तिच्या लग्नाची आणि भवितव्याची सतत काळजी लागून राहिलेली असते. त्यावर पुलं मिश्कीलपणे पण तितक्याच भावूकतेने म्हणतात—"पुण्यातली शांताबाई असो की लंडनमधली जेन... आई ती आईच!"
सासरी गेलेल्या मुलीचे जगातील सर्वात हळवे ठिकाण म्हणजे तिची आई! सासरी काही खुट्ट झाले, तरी ओठांवर सहज शब्द येतो—'आई गं!' खरं तर आता ती स्वतःही एका मुलाची आई झालेली असते; पण आपल्या आईसाठी तिचे मन कायम लहान मूल होऊन माहेरच्या वाटेने धाव घेत असते.
अक्षयतृतीयेला ग्रामीण भागात 'आखाजी' म्हणतात. आखाजी आणि दिवाळी या सणांना लेकीला माहेरची अनिवार ओढ लागते. 'साधी माणसं' या चित्रपटातील अजरामर गीतात म्हटल्याप्रमाणे—"धावत माहेरच्या वाटेनं मन जातं..." ही तीच अनावर ओढ असते.
आई आणि लेक या एकमेकींच्या सर्वात चांगल्या मैत्रिणी असतात. आईने लेकीजवळ मन हलके करावे आणि माहेरी आलेल्या लेकीने साऱ्या सुख-दुःखाचा पाढा आईच्या मांडीवर डोके ठेवून वाचावा; इतकी पारदर्शकता जगात इतर कुठल्याच नात्यात नसते. हे नाते रेशमासारखे मुलायम असले, तरी त्याची वीण अभेद्य असते. माहेरावरून सासरी परत जाताना लेक खूप काही सोबत घेऊन जाते; ती समृद्ध आठवणी, मायेची शिदोरी आणि तृप्ती घेऊन जाते. तिच्या चेहऱ्यावर ते समाधान इतके विलक्षण उमटते, की तिला जणू 'मूठभर मांस' चढते!
पण सतत सावलीत वाढणारे झाड कधीच उन्हापावसाच्या झळा सोसू शकत नाही; म्हणूनच ज्या मायलेकी या नात्यातील मर्यादा आणि ताकद ओळखतात, त्या संसारातल्या प्रत्येक वादळाला खंबीरपणे सामोरे जातात. आज या नात्याचा परिघ अधिक विस्तारण्याची गरज आहे. आईच्या मायेला पारख्या झालेल्या अनाथ लेकीला समाजाने आईचे प्रेम दिले पाहिजे, सासूने सुनेमध्ये आपली मुलगी पाहिली पाहिजे आणि सुनेनेही सासूच्या रूपात आईची सावली शोधली पाहिजे.
नात्यांच्या या भरजरी 'महावस्त्रा'चा हा 'आई-मुलगी' नावाचा पदर दोन घरांना पावित्र्याने जोडणारा, सासर-माहेर सांधणारा आणि वात्सल्याचा अखंड सुगंध देणारा पदर आहे. हा पदर जेवढ्या स्नेहाने जपला जाईल, तेवढे आपले कुटुंब अधिक आनंदी आणि सुसंस्कृत राहील!
© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.
६/९/२०२६
प्रतिक्रियेसाठी: ९४०३७४९९३२
(कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा)
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा