मनाचे श्लोक भाग १८०

उगवतीचे रंग

​मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १८०

गुरू पाहता पाहता लक्ष कोटी ।

बहुसाल मंत्रावळी शक्ती मोठी ।

मनी कामना चेटकें धातमाता ।

जनीं वेर्थ रे तो नव्हे मुक्तिदाता ।।१८०।।

अर्थ : समाजामध्ये अक्षरशः कोट्यवधी प्रकारचे गुरू आढळतात. त्यांच्याजवळ विविध प्रकारचे मंत्र आणि मोठी मंत्रशक्ती असते. परंतु त्यांच्या मनामध्ये अनेक प्रकारच्या वासना ठाण मांडून बसलेल्या असतात. त्यांच्या पूर्ततेसाठी ते अनेक नको त्या गोष्टी करतात आणि खऱ्याखोट्या गोष्टी सांगून लोकांना फसवतात. अशी व्यक्ती गुरू म्हणवून घेण्यासाठी लायक नसून ती कधीही मोक्षप्राप्ती करून देऊ शकत नाही. 

( लक्ष कोटी -  अनेक प्रकारचे/कोट्यवधी, बहुसाल - विविध प्रकारचे, मंत्रावळी -उपासनेचे विविध मंत्र, कामना - वासना, चेटकें - करणी, धातमाता - कपट/फसवणूक/किमया/युक्त्या, मुक्तिदाता - मोक्ष देणारा )

विवेचन 

सद्गुरू कोणाला म्हणावे, त्यांची लक्षणे कोणती हे सांगणारे १८० ते १८३ हे चार  श्लोक आहेत. त्या मालिकेतील हा पहिला श्लोक. समर्थ ज्या काळात होऊन गेले त्या काळात स्वतःला गुरू म्हणवून घेणाऱ्या साधूंचा बाजार भरला होता. स्वतःला गुरू म्हणवून घेणे आणि भोळ्याभाबड्या लोकांच्या श्रद्धेचा फायदा घेऊन आपले भले करून घेणे, आपली वासनापूर्ती करून घेणे हेच त्यांचे काम होते. पण आजच्या काळातही समर्थांचे शब्द तेवढेच वास्तव सांगणारे आहेत. आज आपल्या समाजात कधी नव्हे तेवढे स्वतःला गुरू म्हणवून घेणाऱ्यांचे पीक आले आहे. म्हणून समर्थ म्हणतात ' गुरू पाहता पाहता लक्ष कोटी.' असे नाना प्रकारचे कोट्यवधी गुरू आज समाजात अस्तित्वात असून लोकांच्या श्रद्धेचा गैरफायदा घेताना दिसत आहेत. 

समर्थांच्या काळात तर अघोरी साधना करणाऱ्या साधूंची मोठीच चलती होती. अशा अघोरी विद्येच्या साहाय्याने ही मंडळी काही सिद्धी प्राप्त करून घेत असत. त्यांच्याजवळ काही सिद्ध मंत्र असत. त्यामुळे त्या सिद्धी किंवा मंत्रांच्या आधारावर ते लोकांना चमत्कार दाखवत. त्यांच्याजवळ अशा साधनेतून प्राप्त झालेली शक्ती देखील होती. आजही अशा प्रकारचे साधू विद्यमान आहेत. 

सर्वसामान्य माणूस संसारतापाने पोळलेला असतो. अनेक प्रकारच्या चिंता, ताणतणाव आणि आजारपण इ.नी तो त्रस्त असतो. अशा परिस्थितीत आपल्या समस्यांवर कोणी उपाय सांगितला, कोणी दुःखातून मुक्त करतो आहे असे दिसले की सामान्य माणसे तिकडे धाव घेतात. त्यांना शांतता हवी असते. मग असे बाबा ' गुरू ' बनून त्यांच्या असहायतेचा फायदा घेतात. त्यांना काही चमत्कार दाखवतात. हातचलाखी करून हवेतून एखादी वस्तू काढून दाखवतात. सामान्य माणसावर याचा तात्काळ प्रभाव पडतो. मग ते त्यांना त्यांच्या समस्यांतून मुक्त करील असा एखादा मंत्र देतात. रक्षा, गंडे, तोडे इ. देतात. दक्षिणेच्या नावाखाली त्यांच्याकडील पैसा काढून घेतात.

आपल्याला आता ' शक्तिमान ' गुरू मिळाला आहे म्हणून सर्वसामान्य माणसे निर्धास्त होतात. परंतु ज्याला ते गुरू समजत असतात, त्याच्या अंतर्यामी नाना प्रकारच्या वासना ठाण मांडून बसलेल्या असतात याची त्यांना कल्पना नसते. कांचन आणि कामिनीची कामना त्यांच्या अंतरंगात असते. असे स्वतःला गुरू म्हणवून घेणारे मग आपल्याकडे येणाऱ्या लोकांना भुलवण्यासाठी अनेक खऱ्याखोट्या गोष्टी रचून सांगतात. त्यांच्या आश्रमातील थाटमाट, चमकदार वक्तृत्व, टिळा इ. गोष्टींचा लोकांवर प्रभाव पडतो. त्यांचे चेले देखील त्यांच्या प्रसिद्धीसाठी हातभार लावतात. आजकाल राजकीय व्यक्तींना देखील अशा गुरूंची आवश्यकता भासते. एखादा प्रभावी राजकीय नेता त्यांचा शिष्य झाला की त्यांच्या प्रसिद्धीला आणखी बहर येतो. 

परंतु इथेच समर्थ आपल्याला सावधगिरीचा इशारा देतात. स्वतःला गुरू म्हणवून घेणाऱ्या व्यक्ती कदाचित काही ऐहिक समस्यांवर उपाय सांगू शकतील. परंतु अशा व्यक्ती ' गुरू ' म्हणवून घेण्यासाठी पात्र नसतात. गुरूच्या सान्निध्यात येणाऱ्या व्यक्तींच्या वासना कमी झाल्या पाहिजेत. संसारातील आसक्ती कमी झाली पाहिजे. परमेश्वर प्राप्तीची ओढ लागली पाहिजे. परंतु होते उलटेच ! जो स्वतःच वासनांतून मुक्त झालेला नाही, अशी व्यक्ती गुरू म्हणून इतरांना काय मार्गदर्शन करणार ? तो स्वतः मोक्षमार्गाचा अधिकारी नसल्याने इतरांना कसा मोक्षाप्रत नेणार ? तात्पर्य, अशा साधूंपासून दूरच राहावे असे समर्थांचे सांगणे आहे. 

स्वसंवाद 

१. मी गुरूंचा शोध केवळ माझ्या प्रापंचिक अडचणी, आजारपण किंवा ऐहिक संकटांतून सुटण्यासाठी करतो, की आत्मोद्धारासाठी?

२. एखाद्या व्यक्तीच्या बाह्य चमत्कारांना, हातचलाखीला किंवा मंत्रशक्तीला भुलून मी तिला लगेच 'सद्गुरू' मानण्याची चूक तर करत नाही ना?

३. ज्याच्या सान्निध्यात गेल्यावर माझ्या अंतरीची विषयांसंबंधीची आसक्ती कमी होते आणि ईश्वराची ओढ वाढते, त्यालाच मी खरा सद्गुरू मानतो का?

४. समर्थांच्या इशाऱ्यानुसार, स्वतः वासनांच्या विळख्यात अडकलेल्या आणि संपत्ती-प्रसिद्धीची हाव धरणाऱ्या दांभिक गुरूंपासून मी स्वतःला सावध ठेवतो का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

३/९/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )