मनाचे श्लोक भाग १७३

उगवतीचे रंग

​मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १७३

स्वरुपी उदेला अहंकार राहो।

तेणे सर्व आच्छादिले व्योम पाहो॥

दिशा पाहतां ते निशा वाढताहे।

विवेके विचारे विवंचुनि पाहे॥ १७३॥

अर्थ : 

मनात जो अहंकाररुपी पापग्रह – राहू जन्म पावला आहे त्याने सारे आकाश व्यापून टाकले आहे. त्यामुळे जिकडे तिकडे अंधाराशिवाय काही दिसत नाही. पण यातून मार्ग काढायचा असेल तर तो विवेकपूर्वक शोधून दूर केला पाहिजे )

( स्वरूपी - आत्मस्वरूप,  उदेला - उदय पावला, राहो - राहू ग्रह, आच्छादिले - व्यापले, व्योम - आकाश, दिशा - चारही बाजूना, निशा - अंधकार/अज्ञान,विवंचुनि- सखोल विचार करून )

विवेचन 

समर्थ अहंकारामुळे काय होऊ शकते हे सांगत असताना पुन्हा पुन्हा विवेकाची महती अधोरेखित करत आहेत. आणि ते योग्यच आहे. तारतम्य, सारासार विचार, विवेकबुध्दी या चाळण्या जर आपण आपल्या प्रत्येक कृतीला लावल्या नाहीत तर आपल्याकडून चुकीचा मार्ग अवलंबला जाऊ शकतो. अविवेक हा अहंकारातूनच माणसाच्या मनात उगम पावलेला असतो. ‘मी सर्वज्ञ आहे, मी म्हणतो तेच बरोबर आहे’  हा अहंकार मनात उदयाला आला म्हणजे सारासार विवेक हरवतो. 

या ठिकाणी समर्थांनी सूर्यग्रहणाचे रूपक वापरले आहे. सूर्यग्रहणाच्या वेळी सूर्य राहूमुळे ग्रासला जातो आणि त्यावेळी आकाशात सर्वत्र अंधकार पसरतो. आपले मूळ आत्मस्वरूप स्वयंप्रकाशित आहे पण त्या स्वरूपात अहंकाररुपी राहू उदय पावतो. राहूमुळे एक प्रकारचा अज्ञानाचा पडदा निर्माण होतो. समर्थ अहंकाराला पापग्रह राहू म्हणतात. राहू जसा इतर सर्व ग्रहांना ग्रासत आकाशात वावरत असतो. सूर्य, चंद्रही त्याच्या तावडीतून सुटत नाहीत, तसा हा अहंकार भल्याभल्यांना अविवेकी कृत्ये करणे भाग पाडतो. 

सूर्यग्रहण, चंद्रग्रहण या गोष्टी राहूने त्यांना गिळल्यामुळे होतात असे पूर्वी मानले जात होते. आज या कल्पना विज्ञानाच्या कसोटीवर भलेही चुकीच्या असल्या तरी ही कल्पना त्या काळी सामान्य जनमानसात घर करून होती. आणि मग ग्रहणकाळात जसा सर्वत्र अंधार होतो  तसा अंधार जीवनात अहंकाररूपी अविवेकाच्या प्रभावाने होतो.  ‘हे बरोबर की ते बरोबर’ यात निवड करणे जमत नाही . आणि चुकीची निवड झाल्याने दु:ख प्राप्त होते. तेव्हा विवेक करावा. आणि त्याच्या मदतीने नीट विचार करूनच निर्णय घ्यावा.

सूर्य म्हणजे प्रकाशाचे प्रतीक आणि राहू म्हणजे अज्ञानाचे प्रतीक. त्याचप्रमाणे आत्मा आणि परमात्मा हे स्वयंप्रकाशित आहेत. त्यांना जाणून घेण्यासाठी ज्ञानाची आवश्यकता असते. परंतु अज्ञानरूपी राहू जेव्हा त्यांना झाकून टाकतो तेव्हा सर्वत्र अंधार पसरतो. चारही दिशा अंधःकाराने भरून जातात. या ठिकाणी राहू हे अज्ञानाचे प्रतीक आहे.

या ठिकाणी समर्थांनी राहूचे वापरलेले रूपक मोठे मार्मिक आहे. राहू हा खरोखरी ग्रह नाही. त्याचे प्रत्यक्ष अस्तित्व नाही. परंतु केवळ कल्पनेच्या सहाय्याने तो आहे असे समजून त्याने ग्रासल्यामुळे सूर्यग्रहण होते अशी कल्पना आहे. म्हणजे प्रत्यक्षात तो जरी दिसत नसला तरी त्याचा परिणाम मात्र दिसतो. त्याचप्रमाणे अहंकार हा प्रत्यक्ष दाखवता येत नाही परंतु त्याचा परिणाम मात्र दिसतो. त्याचप्रमाणे अहंकाराचे देखील अज्ञानाचे प्रतीक आहे. एकदा का माणसाच्या शरीरात, मनात आणि बुद्धीत अहंकार निर्माण झाला की तो माणसाचे शरीर, मन, बुद्धी आणि आत्मा व्यापून टाकतो. परमेश्वर आणि माणूस यामध्ये मग अज्ञानाचा अंधकार पसरतो. 

या सगळ्या गोष्टी केवळ अहंकारामुळे होतात. मला सर्व माहित आहे, मी सगळे जाणतो हा जो आपला समज असतो तो अध्यात्मामध्ये घातक ठरतो. यासाठी शेवटच्या चरणात समर्थ एक त्रिसूत्री सांगतात. ती म्हणजे विवेक, विचार आणि विवंचना. समर्थ म्हणतात की हा अहंकार घालवण्यासाठी विचारांची कास धरली पाहिजे. आपली विवेकबुद्धी जागृत ठेवायला हवी. मी देह आहे या भावनेचा त्याग करून मी आत्मा आहे ही जाणीव दृढ करायला हवी. तरच परमेश्वर प्राप्तीची ओढ त्याला लागेल आणि अहंकाराचा त्याग करून तो पुढील मार्गावर वाटचाल करू लागेल.

स्वसंवाद 

​१. स्वयंप्रकाशित सूर्याला राहूने ग्रासावे तसा, माझ्या अंतरीच्या आत्मस्वरूपाला आणि सदसद्विवेकबुद्धीला 'मीपणाच्या' अहंकाररूपी राहूने ग्रासले आहे का?

२. "मला सर्व समजते आणि मी म्हणतो तेच बरोबर" या हट्टापायी मी माझ्या जीवनात अज्ञानाचा आणि गैरसमजांचा अंधार (निशा) तर वाढवत नाही ना?

३. जीवनातील महत्त्वाचे निर्णय घेताना मी भावनेच्या किंवा अहंकाराच्या आहारी न जाता, सारासार 'विवेक आणि विचाराची' चाळणी लावतो का?

४. देहाचा अहंकार बाजूला सारून "मी देह नसून शुद्ध आत्मतत्त्व आहे" या प्रकाशाकडे वाटचाल करण्यासाठी मी अंतर्मुख होतो का?

​( क्रमशः )

​© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

२८/८/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )