मनाचे श्लोक भाग १६६

उगवतीचे रंग

​मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १६६ 

अहंकार विस्तारला या देह्याचा ।

स्त्रियापुत्रमित्रादिके मोह त्यांचा ।

बळे भ्रांति हे जन्मचिंता हरावी ।

सदा संगती सज्जनाची धरावी ।।१६६।।

अर्थ : देहाच्या  अहंकाराचा आणि मीपणाचा विस्तार होऊन मनुष्य आपली पत्नी, मुलेबाळे, मित्र, नातेवाईक यांच्या मोहात अडकतो. पण अज्ञानामुळे झालेली ही भ्रांती म्हणजे गैरसमज आहे. तो प्रयत्नपूर्वक नाहीसा करून पुन्हा पुन्हा जन्माला येण्याची चिंता दूर करावी. यासाठी आत्मबुद्धी स्थिर झालेल्या संतांची संगत करावी. 

( विस्तारला - व्यापला/पसरला, मोह- अज्ञानातून निर्माण झालेली आसक्ती, भ्रांती - गैरसमज )

विवेचन 

देहबुद्धी आणि अहंकार या दोन गोष्टींवर समर्थ या श्लोकातून पुन्हा भाष्य करीत आहेत. यापूर्वीच्या श्लोकांमधून हा विषय येऊन गेलेला असला तरी आत्महिताच्या गोष्टी पुन्हा पुन्हा मनावर बिंबवाव्या लागतात. म्हणून पुनरुक्तीचा दोष पत्करूनही समर्थ वेगवेगळ्या शब्दात याबद्दल आपल्याला सांगत आहेत. मायेच्या प्रभावामुळे माणूस स्वतःला ओळखत नाही. मी म्हणजेच देह अशी त्याची पक्की समजूत असते. या मीपणातूनच अहंकाराची निर्मिती होते. हा मीपणा इतका वाढतो की पत्नी, मुलेबाळे, नातेवाईक, मित्र यांचा मोह पडतो. ते आपलेच वाटू लागतात. अज्ञानामुळे ही भ्रांती निर्माण होते. त्यांच्यासाठी आयुष्यभर संपत्तीची जमवाजमव, त्यांच्या सुखदुःखात सहभागी होणे, त्यांची सुखदुःखे आपलीच मानणे या सर्व गोष्टी नैसर्गिकरित्या घडत जातात. अर्थातच या सर्व गोष्टी देहाच्या आसक्तीमुळे निर्माण होतात. 

पण एकवेळ कधीतरी अशी येते की आपले कोणी नाही हे लक्षात येते. त्यावेळी डोळे उघडतात.  प्रसिद्ध कवी ग. दि. माडगूळकर आपल्या एका कवितेत म्हणतात -

लळा-जिव्हाळा शब्दच खोटे, माश्या मासा खाई

 कुणी कुणाचे नाही राजा कुणी कुणाचे नाही 

पिसे तनसडी काड्या जमवी चिमणी बांधी कोटे 

दाणा दाणा आणून जगवी जीव कोवळे छोटे

 बळावता बळ पंखामधले पिल्लू उडुनी जाई 

रक्तही जेथे सूड साधते तेथे कसली माया? 

कोण कुणाची बहीण भाऊ पती पुत्र वा जाया 

सांगायाची नाती सगळी जो तो अपुले पाही.

पण हे सगळे फार उशिरा कळते. तोपर्यंत वेळ निघून गेलेली असते. म्हणून हे सगळे माझे आहेत हा भ्रम नाहीसा होणे आवश्यक आहे. तो प्रयत्नपूर्वक अभ्यासाने दूर करायला हवा. स्वतःचे खरे स्वरूप समजून घ्यायला हवे. त्यासाठी संतच आपल्याला मदत करू शकतात. म्हणून संतांची संगत करावी असे समर्थ सांगतात. 

स्वसंवाद 

१. देहाच्या आणि नात्यांच्या अहंकारात अडकून मी संसारालाच माझे सर्वस्व मानतो, की या नश्वर बंधनांपलीकडच्या आत्मस्वरूपाचा विचार करतो ?

२. गदिमांच्या गीताप्रमाणे, संसारातील नाती शेवटी देहापुरतीच मर्यादित आहेत याचे भान ठेवून मी अनासक्त (अलिप्त) राहण्याचा सराव करतो का?

३. नात्यांमधील मोहाची ही 'भ्रांती' दूर करण्यासाठी आणि जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्ती मिळवण्यासाठी मी संतविचारांचा आधार घेतो का?

४. संसाराचा पश्चात्ताप आयुष्याच्या शेवटी होण्याआधीच, वेळीच सावध होऊन संतांच्या शिकवणीनुसार आचरण करण्याची माझी तयारी आहे का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

२१/८/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )