मनाचे श्लोक भाग १६२

उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १६२ 

अहंतागुणे नीति सांडी विवेकी ।

अनीतीबळे श्लाघ्यता सर्व लोकी ।

परी अंतरी सर्व ही साक्ष देते ।

प्रमाणांतरे बुद्धि सांडूनि जाते ।।१६२।।

अर्थ : अहंकाराच्या प्रभावामुळे विवेकी माणूस देखील नीतीचा मार्ग सोडून देतो. तरीदेखील अनीतीच्या जोरावर तो  सर्व लोकात वाहवा मिळवतो. पण असे असले तरी त्याचे मन त्याला आपण खरे कसे आहोत याची साक्ष देतेच. नीतीच्या मार्गाने वागावे हे जे शास्त्रात म्हटले आहे, त्याकडे दुर्लक्ष करून त्याची बुद्धी अनीतीच्या मार्गाकडे वळते. 

( विवेकी - विचारी माणूस, अनीतीबळे - अनीतीच्या जोरावर, श्लाघ्यता - स्तुती/वाहवा, लोकी - जनमानसात, अंतरी - मनात, साक्ष देणे - खरे काय आहे ते सांगणे, प्रमाणांतरे - नीती नियम/शास्त्राधार )

विवेचन 

अहंकारामुळे माणसाचे कसे नुकसान होते ते सांगणारा या पाच श्लोकांच्या मालिकेतील हा अंतिम श्लोक. ज्ञात इतिहासाचा कोणताही कालखंड पाहिला तरी समाजात सज्जन विचारांची माणसे आणि दुर्जन यांचे मिश्रण आढळून येते. भलेही प्रमाण कमी जास्त असेल. समर्थ ज्या काळात वावरले तो काळ म्हणजे साधारण साडेतीनशे वर्षांपूर्वीचा काळ होता. या काळात भ्रष्ट लोकांचे प्रमाण वाढले होते. हे महाभारत काळातही आपल्याला आढळते. सज्जन माणसेही होतीच पण त्यांचे प्रमाण कमी होते. आणि आजच्या काळाबद्दल बोलायचे झाले तर मोजकीच सज्जन आणि प्रामाणिक माणसे आणि भ्रष्ट माणसे मात्र मोठ्या प्रमाणावर आहेत. अशा काळात सज्जनांचे जगणे कठीण होऊन बसते. 

भ्रष्टाचारालाच शिष्टाचार मानणारी माणसे ज्या समाजात मोठ्या प्रमाणात असतात, त्या समाजातील सज्जन व्यक्तीदेखील बऱ्याचदा सदाचाराचा मार्ग सोडून भ्रष्ट मार्गाचा अवलंब करतात. सगळेच असे करतात तर मी का करू नये असे समर्थन करून ते स्वतःच्या अनीतीच्या मार्गाची भलावण करतात. थोडक्यात म्हणजे नीतीचा मार्ग त्यांनी सोडून दिलेला असतो. परंतु माणसाचे मन सर्वसाक्षी असते. आपण करतो ते चांगले की वाईट याची साक्ष त्याचे मनच त्याला देत असते. काही माणसे आपल्या मनाचा किंवा आतील आवाज ऐकतात आणि पुन्हा सदाचाराचा मार्ग अवलंबतात.

परंतु ज्यांची मने कोडगी झाली आहेत अशी माणसे आपल्या मनाचा आवाज ऐकत नाहीत. ते भ्रष्टाचाराचा मार्ग सुरूच ठेवतात. आज आपल्या आजूबाजूला पाहिले तर असे दिसते की बरेच शासकीय अधिकारी, नेते, व्यापारी, बिल्डर्स आदी मंडळी भ्रष्ट मार्गाचा अवलंब करून अमाप संपत्ती कमावतात. त्यांच्याकडे सत्ता आणि पैसा असल्याने समाजात ते उजळ माथ्याने मिरवतात. समाजही त्यांच्या गैरकृत्यांकडे दुर्लक्ष करून त्यांची वाहवा करतो. भ्रष्टाचाराच्या आरोपाखाली तुरुंगात जाणारे नेते सुटून बाहेर आले की त्यांचे चेले त्यांचा जयजयकार करतात. हे सगळे समाजाच्या अधोगतीचे लक्षण आहे. 

अनीतीने वागणाऱ्यांना त्यांचे मन सांगत असते की तू हे जे काही करतोस ते बरोबर नाही. लोकांना तू फसवू शकशील पण स्वतःला नाही फसवू शकत. पण ही मंडळी एवढी निर्ढावलेली असते की आपली सद्सद्विवेकबुद्धी काय सांगते याकडे ते दुर्लक्ष करतात. नीतिधर्माने आपल्याकडे कसे वागावे हे सांगितले आहे. पण त्या गोष्टी ते धुडकावून लावतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, " जोडोनियां धन उत्तम व्यवहारे, उदास विचारे वेच करी. " चांगल्या, योग्य मार्गानेच धन कमवावे आणि त्याचा लोभ न बाळगता सर्वांच्या कल्याणासाठी त्याचा उपयोग करावा. पण संतांचा हा उपदेश आम्ही सोयीस्करपणे विसरतो आणि वर आणखी आपण जे काही करतो ते योग्य कसे आहे याचे स्पष्टीकरण देत फिरतो. हे सगळे अहंकारापायी होते. म्हणून अहंकाराला आपल्या अंतःकरणात थारा देऊ नये असे समर्थ सांगतात. 

स्वसंवाद 

१. समाज काय करतो किंवा बाकीचे कसे वागतात याच्या आहारी जाऊन, मी माझ्या स्वतःच्या सदाचाराचा आणि नीतीचा मार्ग तर सोडत नाही ना?

२. समाजात अनीतीने वागणाऱ्यांची मिळणारी तात्पुरती वाहवा आणि प्रतिष्ठा पाहून, माझे मन भ्रष्ट मार्गाकडे आकर्षित तर होत नाही ना?

३. तुकोबारायांनी सांगितल्याप्रमाणे ("जोडोनियां धन उत्तम व्यवहारे"), माझी उपजीविका आणि संपत्ती मिळवण्याचे मार्ग पूर्णपणे प्रामाणिक व नैतिक आहेत का?

४. एखादी अयोग्य कृती करताना माझ्या अंतर्मनाने दिलेली 'साक्ष' (मनाचा आतील आवाज) मी ऐकतो, की अहंकारापायी त्याकडे दुर्लक्ष करतो?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

१९/८/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )