मनाचे श्लोक भाग १६०

उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १६० 

नको रे मना वाद हा खेदकारी ।

नको रे मना भेद नाना विकारी ।

नको रे मना सीकऊ पूढिलांसी ।

अहंभाव जो राहिला तूजपासीं ।।१६०।।

अर्थ : हे मना, ज्याने दुःख होईल असा वाद घालू नकोस. हे मना, ज्यामुळे आपापसात अंतर वाढेल आणि नाना प्रकारचे वाईट विकार निर्माण होतील असा भेद निर्माण करू नकोस. तुझ्याजवळ अहंकार असल्याने समोरच्यांना शिकवण्याचा प्रयत्न करू नकोस. 

( वाद - निष्फळ चर्चा, खेदकारी - दुःखदायक, भेद - आपसातील मतभेद, नाना विकारी - वाईट विकार/मनोवृत्ती निर्माण करणारा, पूढिलांसि - समोरच्या व्यक्तींना )

विवेचन 

अहंकार हा मोठा दुर्गुण आहे. त्यामुळे काय घडू शकते ते समर्थ आधीच्या श्लोकाप्रमाणे यातही सांगत आहेत. ' तुटे वाद तो संवाद हितकारी ' असे समर्थ म्हणतात. वाद संपून जिथे संवाद सुरू होतो ती खरी चर्चा. अन्यथा तो केवळ कोरडा आणि निष्फळ वाद. वादामुळे आपापसात अंतर पडते. कारण वादात जो तो स्वतःला आपण श्रेष्ठ कसे आहोत हे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतो. सगळ्या दुःखाचे मूळ अहंकार आहे. कारण अहंकार दुसऱ्याचे ऐकून घ्यायला तयार नसतो. मी म्हणतो तेच बरोबर अशी अहंकारी माणसाची भूमिका असते. मला सर्व माहीत आहे ही त्याची मनोभूमिका इतरांना दुखावणारी ठरते. इतर लोक माझ्यापुढे तुच्छ आहेत असे त्याला वाटू लागते. 

स्वतःला श्रेष्ठ दाखवण्याच्या प्रयत्नात तो इतरांना दुखावतो. त्यातून आपापसातील अंतर वाढत जाते. मग इतरांना कसे हरवता येईल या वृत्तीतून त्याच्या मनात नाना प्रकारचे विकार निर्माण होतात. त्यातून तो वाटेल थराला जाण्यासही कमी करत नाही. व्यवहारात याची अनेक उदाहरणे आपण पाहतो. आपल्या घरात सुद्धा अशा प्रकारचा अनुभव येतो. काही माणसे मी म्हणेल तीच पूर्व या स्वभावाची असतात. दुसऱ्यांच्या मतांचा आदर किंवा त्यांच्या अडचणींचा विचार त्यांच्याजवळ नसतो. त्यातून घरातील सदस्यांची मने दुखावली जातात. मग पुढे ही भांडणे कोणत्या थराला जातील याचा नेम नसतो. 

अहंकारी व्यक्ती कोणालाच आवडत नाही. खरी ज्ञानी माणसे नम्र असतात. फळभाराने झाड वाकते तसा ज्ञानी माणूस ज्ञानाने अधिक नम्र होत जातो. ज्ञानी माणसाला आपल्या अज्ञानाची आणि मर्यादांची जाणीव असते. म्हणून तो नम्र असतो. अहंकार हा बोचणारा असतो. अहंकाराचा स्पर्श काटेरी असतो. नम्रतेचा स्पर्श एखाद्या रेशमासारखा मुलायम असतो. अशा ज्ञानी आणि नम्र माणसांनी काही सांगितले तर समोरची माणसे ते आदरपूर्वक ग्रहण करतात. 

पण अहंकारी माणूस आपल्या अहंकारामुळे दुसऱ्यांना काही सांगण्याची पात्रता गमावून बसतो. तसा त्याला काही नैतिक अधिकारही असत नाही. कारण त्याचे वागणे-बोलणे याचे अनुकरण करून इतरही तसेच अहंकारी होण्याची शक्यता असते. म्हणून समर्थ म्हणतात अहंकारी माणसाने दुसऱ्याला शिकवू नये. अहंकारी व्यक्तीने आधी स्वतःला शिकवण्याचा, समजावण्याचा प्रयत्न करावा.  स्वतःला सुधारण्याचा प्रयत्न करावा. मगच लोक त्याचे ऐकतील. नाहीतर ' लोका सांगे ब्रह्मज्ञान आपण कोरडे पाषाण ' या म्हणीप्रमाणे त्याची अवस्था होईल.      

स्वसंवाद 

१. घरात किंवा समाजात मी स्वतःचे मत लादण्यासाठी वाद घालतो, की नाते जपण्यासाठी सामंजस्याने 'हितकारी संवाद' साधतो?

२. फळभाराने वाकणाऱ्या वृक्षाप्रमाणे, माझ्या ज्ञान आणि अनुभवामुळे माझ्यात खरी 'नम्रता' येत आहे की नकळत अहंकार वाढतो आहे?

३. "मी म्हणेन तीच पूर्व दिशा" या वृत्तीने मी माझ्या घरातील किंवा संपर्कातील माणसांची मने तर दुखावत नाही ना?

४. दुसऱ्यांना उपदेश देण्याआधी आणि शिकवण्याआधी, मी माझ्या स्वतःच्या आचरणातील दोष आणि अहंकार दूर करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करतो का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

१७/८/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )