मनाचे श्लोक भाग १५८

उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १५८ 

श्रुती न्याय मीमांसके तर्कशास्त्रें ।

स्मृती वेद वेदान्तवाक्ये विचित्रे ।

स्वयें शेष मौनावला स्थीर पाहे ।

मना सर्व जाणीव सांडून राहे ।।१५८।।

अर्थ : स्मृती, श्रुती, न्यायदर्शन, मीमांसा करणारी शास्त्रे, तर्कशास्त्र आणि नाना प्रकारचे वेदांत सांगणारे ग्रंथ विपुल आहेत. ( परंतु जेव्हा परमात्म्याचे वर्णन करण्याचा प्रसंग आला तेव्हा ) शेष देखील मौन होऊन स्वस्थ बसला. म्हणून हे मना , जरा जाणतेपणाचा अभिमान सोडून त्या परमात्म्याला पाहण्याचा प्रयत्न कर. 

( श्रुती - वेद आणि उपनिषदे, न्याय - न्यायदर्शन हे महर्षी गौतम यांनी रचलेले तर्कशास्त्र आणि ज्ञानमीमांसा यावरील दर्शनशास्त्र, विचित्रे - समजण्यास कठीण/नाना प्रकारची , मौनावला - शांत झाला, जाणीव - देहबुद्धी/ज्ञानाचा अहंकार/मीपणा  )

विवेचन 

विविध धर्मशास्त्रे आणि अध्यात्म शास्त्रांच्या मर्यादा समर्थांनी या ठिकाणी स्पष्ट केल्या आहेत. समर्थांच्या काळात आणि त्यापूर्वी वेद, उपनिषदे, न्यायदर्शन, तर्कशास्त्र, मीमांसा शास्त्र आणि ज्यांना स्मृती -श्रुती म्हटले जाते असे ग्रंथ विद्वान मंडळींमध्ये प्रचलित होते. अनेक विद्वान आयुष्यभर या ग्रंथांचा अभ्यास करीत असत. त्यातून आपल्याला आता संपूर्ण ज्ञान झाले आहे असा त्यांचा समज होई. अभ्यासामुळे त्यांना वाक्पटुत्व प्राप्त होई. गावोगावी शास्त्री-पंडितांशी वाद करून त्यांना वादविवादात जिंकणे यात ते धन्यता मानत. अर्थात एखादया व्यक्तीसाठी सर्वच शास्त्रांचा अभ्यास करणे ही अवघड गोष्ट होती. पण समजा एखाद्याने तो केला आणि त्यात प्राविण्य मिळवले तरी परमात्म्याचे दर्शन होणे अशक्यच ! कारण जिथे ज्ञानाची जाणीव तिथे अहंकार आला. 

ईश्वराबद्दलचे शाब्दिक ज्ञान या मंडळींना भरपूर होते. पण शाब्दिक ज्ञानाच्या पलीकडे ईश्वर आहे. शाब्दिक ज्ञान हा देहबुद्धीचाच एक भाग झाला. या सगळ्या शास्त्रांमध्ये देखील एक प्रकारचा समन्वय असतो. पण वरवर अध्ययन करणाऱ्याला तो लक्षात येत नाही. त्यासाठी समन्वय लक्षात आणून देणारा गुरू लागतो. अन्यथा अशा विविध शास्त्रांचे अध्ययन करून गोंधळाची स्थिती निर्माण होते. परमेश्वर प्राप्तीच्या दृष्टीने या अध्ययनाचा काही उपयोग होत नाही. या धर्मशास्त्र आणि अध्यात्मशास्त्राच्या मर्यादा समर्थांनी स्पष्ट केल्या आहेत. 

शेषनाग हा परमेश्वराचा अंश मानला जातो. त्याला सहस्त्र मुखे असल्याचे मानले जाते. पण असा हा शेष देखील परमेश्वराच्या स्वरूपाचे वर्णन करताना मौन झाला आणि विष्णूची शय्या बनून स्थिर झाला. शेषनागाची जिथे ही अवस्था तिथे आपल्यासारख्यांची काय कथा ! येथे एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की वर उल्लेख केलेले सर्व ग्रंथ किंवा शास्त्रे परमेश्वराचे शाब्दिक वर्णन करतात. त्यावरून एखाद्या व्यक्तीला परमार्थ मार्गाकडे वळण्याची तीव्र इच्छा देखील होऊ शकते. पण जोपर्यंत अशी व्यक्ती साधनेच्या मार्गावर वाटचाल करीत नाही आणि आपला अहंकार आणि देहबुद्धी सोडून देत नाही तोपर्यंत परमेश्वराची प्राप्ती होणे अशक्य आहे हेच समर्थांना या ठिकाणी सांगायचे आहे. 

स्वसंवाद 

१. मी केवळ धार्मिक पुस्तके, शास्त्रे किंवा तात्त्विक ग्रंथांचे 'शाब्दिक ज्ञान' मिळवून स्वतःला जाणता समजण्याच्या अहंकारात तर वावरत नाही ना?

२. सहस्र मुखे असलेल्या शेषनागालाही जिथे मौन धारण करावे लागले, त्या अथांग परब्रह्मापुढे मी नतमस्तक होऊन माझे 'मीपण' विरघळवण्याचा प्रयत्न करतो का?

३. विविध शास्त्रांच्या आणि ग्रंथांच्या वादात न अडकता, सद्गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली खरा समन्वय साधून मी प्रत्यक्ष साधनेकडे वळतो का?

४. समर्थांनी सांगितल्याप्रमाणे, देहबुद्धी आणि जाणतेपणाची खोटी जाणीव बाजूला सारून (सर्व जाणीव सांडून) ईश्वरी तत्त्वाशी एकरूप होण्यासाठी मी मनाला शांत करतो का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

१६/८/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )