मनाचे श्लोक भाग १५५

उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १५५

दिसेना जनीं तेचि शोधूनि पाहे ।

बरे पाहता गूज तेथे चि आहे ।

करी घेऊन जाता कदा आडळेना ।

जनीं सर्व कोंदाटलें ते कळेना ।।१५५।।

अर्थ : हे मना, जगामध्ये डोळ्यांना जे सहज दिसत नाही, त्याचा शोध घे. काळजीपूर्वक पाहिले तर तिथेच खरे रहस्य दडलेले आहे. परमात्मा ही अशी गोष्ट आहे की ती हातात घेऊ म्हटले तरी हाती लागत नाही. जगात सर्वत्र तोच भरून राहिला आहे हे कळतही नाही. 

( गूज - रहस्य, आडळेना - हातात येत नाही, कोंदाटलें - सर्वत्र भरून राहिलेला )

विवेचन 

  समर्थ या श्लोकात आपल्याला परमेश्वराचा कसा शोध घ्यावा हे सांगत आहेत. परमेश्वर हा जळी, स्थळी, काष्ठी, पाषाणी असा सर्वत्र भरून राहिला आहे. पण आपल्याला तो दिसत नाही. आपल्याला पाणी दिसते, ठिकाण किंवा जागा दिसते, लाकूड दिसते, पाषाण म्हणजे दगड दिसतो. पण मग तो परमात्मा आहे कुठे ? तो आहे पण दिसत नाही अशी आपली स्थिती असते. 

जन्माला आल्यापासून आपल्याला आपल्यासमोरील जे जग दिसते ते आपण खरे मानतो. त्याचे कारण म्हणजे आपल्या पंचज्ञानेंद्रियांच्या साहाय्याने त्याची अनुभूती घेता येते. वस्तू डोळ्याने दिसते, तिला स्पर्श करतो येतो. फुलासारख्या गोष्टीचा सुगंध अनुभवता येतो. पण जे दिसतच नाही ते कसे अनुभवणार ? पण एक छान तत्त्व किंवा गोष्ट आपण लक्षात घेतली पाहिजे की आपल्याला दिसणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीचा आधार कोणतीतरी अदृश्य गोष्ट असते. उदाहरण सांगितले म्हणजे आपल्या लक्षात येईल. आपल्याला एखादी इमारत दिसते. पण ती ज्या पायाच्या आधारावर उभी असते, तो पाया आपल्याला दिसत नाही. झाड आपल्याला दिसते पण त्याची खोल गेलेली मुळे आपल्याला दिसत नाही. विजेने प्रकाशित होणारे दिवे दिसतात पण त्यामागील वीज दिसत नाही. या तर रोजच्या अनुभवातील गोष्टी आहेत. 

मग हे एवढे विश्व आपल्याला दिसते, त्याच्यामागे सुद्धा कोणीतरी असेलच की ! ती शक्ती तिलाच आपण परमेश्वर, निसर्ग, नियती अशी वेगवेगळी नावे देतो. पण कुठलीतरी शक्ती आहे हे निश्चित. कारण त्याशिवाय नियमबद्ध असलेल्या या अफाट विश्वाचा पसारा चालणे शक्यच नाही. ही शक्ती म्हणजेच परमात्मतत्त्व . समर्थ याच शक्तीचा शोध घ्यायला आपल्याला सांगतात. त्या शक्तीच्या शोधातच तिचे रहस्य (गूज ) गवसेल. आपल्याला या दृश्य वस्तूंच्या जगात राहून त्या अदृश्य वस्तूचा शोध घ्यायचा आहे. फक्त त्यासाठी वेगळी दृष्टी आपल्याला विकसित करावी लागेल. सतत बाहेर धाव घेणारी आपली दृष्टी आत वळवावी लागेल. 

गंमत अशी आहे की तो परमात्मा अवघे ब्रह्माण्ड व्यापून उरलेला आहे पण तरीही तो आपल्याला दिसत नाही. प्रत्येक गोष्ट देहाच्या साहाय्याने पाहण्याची, अनुभवण्याची आपल्याला सवय लागलेली आहे. पण निर्गुण निराकार असलेला परमात्मा ना आपल्या हातात येणार, ना आपल्या या डोळ्यांनी पाहता येणार. म्हणूनच समर्थ या सत्याचा शोध घ्यायला आपल्याला सांगतात. तिथेच त्याचे रहस्य आपल्याला गवसेल. त्यासाठी सततच्या प्रयत्नांनी, सरावाने दृष्टीला तसे वळण लावावे लागेल. सद्गुरू आपल्याला ही दृष्टी प्रदान करतात म्हणजेच तो मार्ग दाखवतात. मात्र त्या मार्गावर वाटचाल आपल्यालाच करायची असते. 

स्वसंवाद 

१. मी केवळ डोळ्यांना दिसणाऱ्या नश्वर जगाला आणि वस्तूंनाच सर्वस्व मानतो, की त्यामागील अदृश्य ईश्वरी शक्तीचा (पायाचा/मुळांचा) शोध घेण्याचा प्रयत्न करतो?

२. इमारतीचा पाया किंवा झाडाची मुळे अदृश्य असूनही महत्त्वाची असतात, त्याप्रमाणे माझ्या आयुष्यात दिसणाऱ्या यशामागे आणि या विश्वामागे एका अदृश्य नियंत्याचा हात आहे हे मला पटते का?

३. सर्वत्र भरून राहिलेले ईश्वरी तत्त्व हातात धरता येत नाही किंवा स्थूल डोळ्यांनी पाहता येत नाही, हे ओळखून मी माझी दृष्टी अंतर्मुख (आत्मज्ञानाकडे) वळवतो का?

४. सद्गुरूंनी दाखवलेल्या मार्गावर केवळ अवलंबून न राहता, आत्मसाक्षात्कारासाठी मी स्वतः साधना आणि प्रयत्न करतो का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

१२/८/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )