मनाचे श्लोक भाग १४६

उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १४६ 

दिसे लोचनी ते नसे कल्पकोडी । 

अकस्मात आकारले काळ मोडी ।

पुढे सर्व जाईल काही न राहे ।

मना संत आनंत शोधूनि पाहे ।।१४६।।

अर्थ : डोळ्यांना जे जे दिसते ते ते अनंत काळापर्यंत टिकणारे नाही. अचानक आकाराला येणाऱ्या सर्व वस्तूंचा काळ नाश करतो. एक वेळ अशी येईल की आपल्याला दिसणारे हे सगळे विश्व नाहीसे होईल. काहीही शिल्लक राहणार नाही. म्हणूनच हे मना तू अनंत अशा त्या सद्वस्तूला (परब्रह्माला ) शोधून पहा. 

( कल्पकोडी - अनंत काळापर्यंत, संत - शाश्वत सत्य/परब्रह्म )

विवेचन 

या १४६ ते १५० श्लोकांमध्ये समर्थ आपल्याला सद्वस्तूची म्हणजेच परब्रह्माची ओळख करून देत आहेत. आपल्याला त्याचा शोध घेण्याचे आवाहन करीत आहेत. म्हणूनच या पाचही श्लोकांचा अंतिम चरण ' मना संत आनंत शोधूनि पाहे ' असा आहे. 

आपला जन्म झाल्यापासून आपल्या डोळ्यांनी आपण हे जग बघत असतो. त्यातील माणसे, पशुपक्षी, प्राणी, निसर्ग या साऱ्या गोष्टी आपण पाहत असतो. आपली दृष्टी बाह्य असल्यामुळे या साऱ्या दृश्य गोष्टी आपण खऱ्या मानून चालतो. पण जे आपल्याला दिसते ते तरी तसेच असते का की आपला तो भ्रम असतो ? सूर्य आपल्याला पूर्वेला उगवून पश्चिमेला मावळताना दिसतो. असे वाटते की तो पृथ्वीभोवती फिरत आहे. आपली पृथ्वी प्रचंड वेगाने अंतराळात फिरत असते पण आपल्याला ती स्थिर वाटते. पौर्णिमेला पूर्ण आकारात दिसणारे चंद्रबिंब अमावास्येपर्यंत हळूहळू लहान होत जाते. त्यालाच आपण चंद्राच्या कला म्हणतो. पण प्रत्यक्षात तसे होते का ? तात्पर्य आपल्या डोळ्यांनी जे जे दिसते ते ते प्रत्यक्षात तसेच असेल असे नाही. 

हे जग पंचमहाभूतांपासून निर्माण झाले आहे. पूर्वी काही नव्हते. पण हे अनंत विश्व अचानक आकाराला आले. पण जे जे अकस्मात आकाराला येते, ते ते सर्व काळ नष्ट करतो. पंचमहाभूतातून आकाराला आलेल्या वस्तुंना गिळंकृत करणाऱ्या शक्तीला आपण काळ असे नाव देतो. आज आपल्याला जे जे दिसते, ते ते सर्व उद्या नष्ट होणार आहे. या ठिकाणी गीतरामायणातील ओळी आठवतात. श्रीराम भरताला म्हणतात,"दिसे भासते ते सारे आहे नाशिवंत. वर्धमान ते ते चाले मार्ग रे क्षयाचा. पराधीन आहे जगती पुत्र मानवाचा."

या विश्वात एकच वस्तू भरून राहिली आहे. ती म्हणजे परब्रह्म. ते अविनाशी आहे. पंचमहाभूतांपासून निर्माण झालेल्या प्रत्येक गोष्टी नष्ट होतात. काही कीटकांचे आयुष्य अवघ्या काही तासांचे किंवा एखाद्या दिवसाचे असते. काही प्राणी १५-२० वर्षे जगतात. मनुष्य शंभर सव्वाशे वर्षांपर्यंत जगू शकतो. वृक्ष, पर्वत, नद्या, समुद्र यांचे आयुष्य त्यापेक्षा जास्त आहे. पण एक दिवस काळाचा वरवंटा त्यांच्यावर देखील फिरणारच आहे. 

मायेच्या प्रभावामुळे हे जग आपल्याला सत्य वाटते. त्याच्यातुनच आसक्ती निर्माण होते. परंतु कायमचे समाधान आणि शांती लाभत नाही. माणूस आयुष्यभर सुखाच्या शोधात धावपळ करीत राहतो. सुखाचे मृगजळ माणसाला आयुष्यभर दमवते. आयुष्यात काही सुखाचे क्षण येतातही पण ते क्षणिकच टिकतात. पण खऱ्या सुखाला तो पारखा होतो. त्याचे कारण म्हणजे त्याने सद्वस्तु किंवा परब्रह्म सोडून इतर गोष्टीत आपला आनंद शोधलेला असतो. म्हणून समर्थ आपल्याला सावध करीत आहेत. हे मानवा, तू चिरंतन, शाश्वत अशा सत्याचा शोध घे. त्यातच चिरंतन आनंद गवसेल. शांती आणि समाधान त्याच्या शोधातच आहे. 

स्वसंवाद 

१. माझ्या डोळ्यांना दिसणारे हे नश्वर जग, वस्तू आणि नाती यांनाच मी सर्वस्व (शाश्वत) मानून चाललो आहे का?

२. गीतरामायणातील 'दिसे भासते ते सारे आहे नाशिवंत' या उक्तीप्रमाणे, काळाच्या ओघात सर्व काही नष्ट होणार आहे याचे भान ठेवून मी आसक्ती कमी करण्याचा प्रयत्न करतो का?

३. क्षणिक सुखाच्या मृगजळामागे आयुष्यभर धावण्याऐवजी, अंतर्यामी असलेल्या शाश्वत आणि चिरंतन आनंदाचा (परब्रह्माचा) शोध मी घेतो का?

४. समर्थांनी बजावलेल्या सावधानतेचा विचार करून, मी रोजच्या धावपळीत थोडा वेळ तरी आत्मचिंतनासाठी आणि विवेक जागवण्यासाठी देतो का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

३/८/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )