नात्यांचं महावस्त्र - भाग सात : 'मावशी'

उगवतीचे रंग

नात्यांचं महावस्त्र - भाग सात : 'मावशी' (आईची प्रतिछाया)

'नात्यांचं महावस्त्र' विणताना आपण आतापर्यंत आईची 'मायेची पैठणी', बाबांची 'सह्याद्रीची ढाल', आजीच्या 'संस्कारांची शिदोरी', आजोबांचे 'सुरकुत्यांमधील शहाणपण' आणि मामाचा 'माहेरचा समृद्ध दुवा' अनुभवला. या महावस्त्रात आईच्या मायेचाच दुसरा उबदार पदर जोडणारी आणि कुटुंबात आपुलकीचा सुंदर सुगंध पसरवणारी अतिशय प्रेमळ व्यक्ती म्हणजेच 'मावशी'! नात्यांच्या या महावस्त्रातील आईसारखाच रेशमी आणि मुलायम पदर म्हणजे मावशी.

हिंदीत एक खूप सुंदर आणि सार्थ म्हण आहे—"जो मां सी होती हैं, वो मौसी!" म्हणजेच, जी स्वभावाने, मायेने आणि वात्सल्याने हुबेहूब आईसारखीच असते, ती मावशी! मावशी या शब्दाचे पहिले अक्षरच मुळी 'मा' आहे. मा म्हणजे माया, आईच्या मायेचा स्पर्श. 'मावशी' या शब्दाची उकल केली तरी त्यात 'माझ्या आईची प्रतिछाया' दडलेली दिसते. आईनंतर जर जगात कोणाकडे आईएवढंच निशर्त प्रेम, जिव्हाळा आणि हक्क असेल, तर ते मावशीकडे असतं.

आपल्याकडे तर "माय मरो अन् मावशी उरो" अशी मावशीची महती व्यक्त करणारी सार्थ म्हण आहे. आईचे स्थान तर सर्वोच्च आहेच; पण आईच्या खालोखाल जिची आपल्या भाचरांवर अथांग माया असते, असं एक हळवं नातं म्हणजे मावशी. 'मावशी येणार आहे' असं नुसतं कळलं, तरी भाच्यांना केवढा आनंद होतो! आणि खरंच मावशी जेव्हा येते, तेव्हा ती रिकाम्या हाताने येत नाही; आपल्या भाच्यांसाठी आवडता खाऊ आणि भेटवस्तू तर आणतेच, पण सोबत अपार प्रेम आणि माया घेऊन येते. भाच्यांनी मिळवलेल्या अगदी छोट्याशा यशाचेही तिला केवढे कौतुक असते, ती अभिमानाने ते सगळ्यांना सांगत सुटते. मावशी आली की तिच्या रूपाने दुसरी आई आल्यासारखाच आनंद असतो.

लहानपणीच्या आठवणींमध्ये मावशीचे स्थान अत्यंत विशेष आणि हळवे असते. दिवाळीची सुट्टी असो किंवा उन्हाळ्याची सुट्टी, मावशीकडे सुट्टीचा आनंद लुटणे ही वेगळीच पर्वणी असते. आई जेव्हा कामात व्यस्त असते, आजारी असते किंवा काही कारणाने घराबाहेर असते, तेव्हा मुलांची दुसरी आई बनून त्यांना मायेने सावरणारी मावशीच असते. मावशीकडे आईसारखीच अथांग माया असते, पण आईसारखा ओरडा किंवा शिस्तीचा कडकपणा मात्र नसतो! त्यामुळे मुलांसाठी मावशी म्हणजे 'आईचे प्रेम आणि मैत्रिणीची मोकळीक' असा अद्भूत संगम असतो.

मावशी आणि भाचेमंडळी यांच्यातील नाते हे गमतीशीर आणि अथांग मैत्रीचे असते. आईपाशी जे सांगायला मुले घाबरतात, मनातल्या गुपितातल्या गोष्टी किंवा एखादा बालहट्ट, तो विश्वासाने उघड करण्याचे हक्काचे ठिकाण म्हणजे मावशी! मावशीच्या घरी गेलेले मूल कधीच उदास किंवा उपाशी राहिले आहे, असे होत नाही. आपल्या भाच्यांचे लाड करताना, त्यांना आवडणारे पदार्थ प्रेमाने बनवून भरवताना मावशीला जो आनंद होतो, तो तिच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसतो.

मावशी या शब्दात एवढं प्रेम दडलेलं आहे की, एखादी अनोळखी वयस्कर स्त्री दिसली तरी तिला आपण प्रेमाने 'मावशी' म्हणून हाक मारतो. मावशी या शब्दाने तिच्याशी त्या क्षणापुरते का होईना पण नाते निर्माण होते. ती देखील मग आईच्या मायेने आपल्याशी बोलते, असा अनुभव आपल्याला नेहमी येतो. आईच्या मैत्रिणीला आपण सहसा 'मावशी' म्हणूनच हाक मारतो; परंतु मैत्रिणीच्या आईला काकू म्हटले जाते. एखाद्या स्त्रीला मावशी म्हणून हाक मारली तर तिला राग येत नाही; पण काकू म्हटले तर काही स्त्रियांना राग येऊ शकतो! त्या गमतीने म्हणतात—"माझं काय वय झालंय का? मी काय काकूबाई वाटते का?" पण मावशी म्हटलं की असा राग येत नाही. एखाद्या लहान मुलीच्या मोठ्या बहिणीला मूल बाळ झाले, तर तिला अगदी लहान वयातच "तू आता मावशी झालीस" असे म्हटले जाते. म्हणजे लहान वयात मिळालेला हा 'मावशी' पदाचा बहुमान राग येण्याचा नव्हे, तर अत्यंत आनंदाचा आणि अभिमानाचा असतो!

आजकाल शिक्षणाच्या निमित्ताने बऱ्याच मुलांना बाहेरगावी राहावे लागते. अशा वेळी घरचे, आईच्या हातचे जेवण मिळत नाही. पण बऱ्याच ठिकाणी मेसमध्ये किंवा हॉस्टेलवर आईच्याच मायेने स्वयंपाक करून मुलांना गरमागरम जेवण वाढणाऱ्या स्त्रिया असतात; साहजिकच मुले त्यांना 'मावशी' म्हणून मान देतात. हॉटेलमधील जेवण कितीही चांगले वाटले तरी काही दिवसांनी त्याचा कंटाळा येतो, पण या मावशींच्या कडील जेवणाचे कधीच तसे होत नाही.

आपल्या संस्कृतीत आणि इतिहासात मावशीच्या नात्याचे विविध पैलू पाहायला मिळतात. जसे महाभारतात मामाच्या नात्याला कलंक लावणारे शकुनी किंवा कंसासारखे अपवादात्मक मामा होते, तशीच द्वापारयुगात श्रीकृष्णाला मारण्यासाठी मायेचा आव आणणारी 'पुतना मावशी' देखील होती. कपटाने विष पाजणाऱ्या पुतना मावशीचे प्रेम हे केवळ ढोंग होते; पण खऱ्या अर्थाने मावशीचे हृदय कसे असावे, याचे अप्रतिम उदाहरण आपल्याला आधुनिक काळातील संगीताच्या महान विश्वात पाहायला मिळते!

माई आणि मास्टर दीनानाथ मंगेशकरांच्या संस्कारात वाढलेल्या मंगेशकर कुटुंबात या नात्याचे एक अत्यंत भावुक रूप आपण पाहिले आहे. लतादीदींची लहान बहीण आणि महान गायिका आशा भोसले यांनी तरुण वयात गणपतराव भोसले यांचा हात धरून घरातून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला होता. त्या तशा बाहेर पडल्या; पण पुढे अनेक कौटुंबिक वाद आणि खडतर संकटानंतर त्यांनी आपल्या घरी परतण्याचा निर्णय घेतला. त्या जेव्हा आपल्या लहान मुलांना घेऊन परत आल्या, तेव्हा गायन क्षेत्रात प्रसिद्धीच्या सर्वोच्च स्थानी असलेल्या लतादीदींनी मनात कोणताही आकस न ठेवता आपल्या या लहान बहिणीचा आणि तिच्या लहान मुलांचा पूर्ण आदराने व प्रेमाने स्वीकार केला. लतादीदींनी स्वतः विवाह न करता, आशाताईंच्या मुलांवर (आपल्या भाच्यांवर) सख्या आईसारखे निस्सीम प्रेम केले, त्यांचे अपार लाड केले आणि त्यांना मावशीचे उबदार छत्र दिले. आईच्या अनुपस्थितीत किंवा कठीण काळात भाच्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणे काय असते, याचे हे अत्यंत जिवंत आणि प्रेरक उदाहरण आहे.

मावशी हे नाते केवळ भाच्यांपुरते मर्यादित नसून ते आपल्या आईच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा भावनिक आधार असते. सख्ख्या दोन बहिणींमधील नाते हे जगातील सर्वात सुंदर आणि पारदर्शक नात्यांपैकी एक मानले जाते. लग्न होऊन वेगवेगळ्या घरी गेल्या, भिन्न संसारात रमल्या तरी लहानपणीचे दिवस, बालपणातल्या आठवणी आणि मनातले सुख-दुःख एकमेकांशी मनमोकळेपणाने शेअर करण्याचे हक्काचे ठिकाण म्हणजे 'बहीण'! आईला जेव्हा संसारात कसला ताण येतो किंवा थकवा जाणवतो, तेव्हा मावशीशी फोनवर बोलल्याने किंवा तिची एक भेट झाल्याने आईचा अर्धा ताण चुटकीसरशी हलका होतो. आईच्या चेहऱ्यावरचा आनंद आणि मानसिक शांतता टिकवून ठेवण्यात मावशीची भूमिका अतिशय मोलाची असते.

बऱ्याचशा भारतीय भाषांचा जन्म हा संस्कृतपासून झाला आहे; त्या संस्कृतोद्भव आहेत. दुसऱ्या शब्दात सांगायचे तर, संस्कृत भाषा ही जर आई मानली, तर इतर भारतीय भाषा या तिच्या 'भाषा भगिनी' आहेत—म्हणजेच त्या आपल्या मावशीच्या जागी आहेत! मनापासून ही गोष्ट लक्षात घेतली, तर आपल्या देशातील भाषावाद आणि प्रांतवादसुद्धा संपुष्टात यायला वेळ लागणार नाही.

असा हा नात्यांच्या या भरजरी 'महावस्त्रा'चा मावशी नावाचा पदर! अत्यंत कोमल, रेशमी आणि मायेचा उबदार ओलावा देणारा! हा पदर जेवढ्या जिव्हाळ्याने जपला जाईल, तेवढा आपल्या नात्यांमधील मायेचा ओलावा कायम राहील.

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

१/८/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी: ९४०३७४९९३२

(कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा)