मनाचे श्लोक भाग १४४

उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १४४

जगी पाहता साच ते काय आहे ।

अती आदरे सत्य शोधूनि पाहे ।

पुढे पाहता पाहता देव जोडे ।

भ्रमें भ्रांति अज्ञान हे सर्व मोडे ।।१४४।।

अर्थ : जगामध्ये सत्य काय आहे याचा विचार करावा. मनामध्ये आदर बाळगून सत्याचा शोध घ्यावा. असा शोध घेता घेता ईश्वरदर्शन होते. ते झाल्यावर आपले अज्ञान, भ्रम आणि भ्रांती या गोष्टी नाहीशा होतात.

( साच - सत्य, सत्य - येथे अर्थ अंतिम सत्य, भ्रांति - मनातील गोंधळ, अज्ञान - आत्मविस्मृती )

विवेचन 

आधीच्या श्लोकात समर्थांनी म्हटले की आपले हित कशात आहे ते आपल्याला कळत नाही. सत्य असत्याची पारख न करताच आपण नाणे म्हणजे एखादी गोष्ट स्वीकारतो. त्यामुळे आपले नुकसान होते. म्हणूनच या श्लोकात समर्थ आपल्याला सत्य काय आहे ते आदरपूर्वक शोधून पहा असे सांगतात. जे जे दिसते आणि खरे म्हणून वाटते ते सर्वच सत्य नसते. गारगोटी देखील हिऱ्यासारखी चमकते. All that glitters is not gold असे एक इंग्रजी वाक्य आहे. त्याचा अर्थ देखील हाच आहे. त्यासाठी समर्थांनी ' अखंड सावधानतेचा ' मंत्र दिलेला आहेच. खऱ्या खोट्याची जाणीवपूर्वक पारख करता यायला हवी. व्यवहारी जगात देखील सत्याला मह्त्व आहेच. कारण सत्य असत्याची परीक्षा करता आली नाही तर आपल्याला मोठे नुकसान सोसावे लागू शकते. अध्यात्मात तर सत्य अजूनच महत्वाचे आहे. कारण ते कळले नाही तर सारा जन्मच व्यर्थ जातो. अर्थात इथे सत्य म्हणजे ' अंतिम सत्य ' हा अर्थ अपेक्षित आहे. 

अंतिम सत्य एकच आहे. ते म्हणजे परमात्म वस्तू म्हणजेच ईश्वरी तत्त्व. त्याचा शोध मोठा कष्टपूर्वक आणि आदरपूर्वक घ्यावा लागतो. असा शोध घेता घेता कधी कधी संपूर्ण आयुष्यही खर्ची पडू शकते. कारण ही एक दिवसात होणारी गोष्ट नाही. त्यासाठी त्या गोष्टीचा सतत ध्यास असावा लागतो. सत्याचा मार्ग काटेरी असतो. अनेक संतांनी ईश्वराच्या शोधात अनंत कष्ट सहन केले आहेत. आपले संपूर्ण जीवन खर्ची घातले आहे. संत तुकाराम, संत ज्ञानेश्वर यांना समाजाच्या प्रचंड छळाला तोंड द्यावे लागले आहे. सत्याच्या शोधात गौतम बुद्ध घरातून निघून गेले. सर्व सुखांचा त्याग करून कठोर तपश्चर्या केली. नंतरच त्यांना सत्याचे दर्शन झाले. भगवान महावीरांनी देखील तप केले. ईश्वराचा ध्यास लागल्यानंतर स्वामी विवेकानंदांनी देखील त्याच्या प्राप्तीसाठी अनेक कठीण प्रसंगांना तोंड दिले. 

वैज्ञानिकांना देखील सत्याचा शोध घेताना अनेक दिव्यातून जावे लागते. परंतु त्यांनी त्याचे वेड घेतलेले असते. त्यातूनच अनेक शोध लागतात. गॅलिलिओ, कोपर्निकस, आईन्स्टाईन, न्यूटन, एडिसन इ. अनेक शास्त्रज्ञांना खडतर जीवनाला सामोरे जावे लागले. पण वैज्ञानिक आणि संत यांच्या शोधात एक मूलभूत फरक असतो. वैज्ञानिक बाह्य जगतातील सत्याचा शोध घेतात तर संत अंतर्यामातील सत्याचा शोध घेतात. संत सत्याशी एकरूप होतात. वैज्ञानिक मात्र त्या दृष्टीने खऱ्या सत्यापासून दूरच असतात. आपल्यासारख्या सामान्य माणसाने देखील अंतिम सत्याचा आदरपूर्वक शोध घ्यावा असे समर्थ सांगतात. ही गोष्ट एक दिवसात होणारी नाही. पण हा शोध घेता घेता एक दिवस  ईश्वराचे दर्शन मात्र नक्कीच घडते. आत्मसाक्षात्कार घडतो. ज्याप्रमाणे दिव्याचा प्रकाश पडला की अंधार आपोआप नष्ट होतो त्याप्रमाणेच आत्मदर्शन घडले की माया, मोह,अहंकार हे विकार नष्ट होतात. हे जग सत्य आहे ही भ्रांती, वैचारिक गोंधळामुळे निर्माण होणारा भ्रम नष्ट होतो. अज्ञान नष्ट होते. 

स्वसंवाद 

१. "चकाकणारे सर्वच सोने नसते" या न्यायाने, मी या नश्वर जगतातील बाह्य आकर्षणांनाच सत्य मानून चाललो आहे, की त्यामागील अंतिम सत्याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करतो?

२. संतांनी आणि महापुरुषांनी कठीण प्रसंगांना सामोरे जाऊन सत्याचा ध्यास घेतला, तशी तळमळ आणि आदर माझ्या मनात ईश्वरी सत्याबद्दल आहे का?

३. मी केवळ बाह्य जगतातील भौतिक गोष्टींच्या (विज्ञानाच्या) शोधात मग्न आहे, की संतांप्रमाणे माझ्या अंतर्यामात डोकावून स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा शोध घेतो?

४. आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडताच अज्ञान, मोह आणि भ्रम नष्ट होतात यावर माझा विश्वास असून, मी दैनंदिन जीवनात 'अखंड सावधानता' बाळगतो का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

३१/७/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )