मनाचे श्लोक भाग ११९

उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग ११९ 

अजामेळ पापी तया अंत आला ।

कृपाळूपणे तो जनीं मुक्त केला ।

अनाथासि आधार हा चक्रपाणी ।

नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी ।।११९।।

अर्थ : अजामेळ या पापी व्यक्तीचा अंत जवळ आला तेव्हा अत्यंत कृपाळूपणाने भगवंताने त्याला मुक्त केले. भगवंत अनाथ व्यक्तींचा नाथ असून तो त्यांचे रक्षण करतो. आपल्या भक्तांचा देव अभिमानी असून त्यांची कधीही उपेक्षा होऊ देत नाही. 

( चक्रपाणी - हातात चक्र धारण केलेला /भगवंत )

विवेचन 

आधीच्या ९५ व्या श्लोकात देखील अजामेळाचा उल्लेख आला आहे. नामस्मरणाचा महिमा स्पष्ट करताना समर्थ पुन्हा अजामेळाचे उदाहरण देतात. अजामेळ हा चरित्रहीन, पापी माणूस होता. विवाहबाह्य संबंधातून त्याला अनौरस संतती झाली होती. त्यातील त्याच्या धाकट्या मुलाचे नाव नारायण होते. हा नारायण त्याचा विशेष लाडका होता. अजामेळाने आयुष्यभर भगवंताचे नाम घेतले नाही. आता त्याचा अंत जवळ आला होता. अशा प्रसंगी त्याचा लाडका पुत्र नारायण जवळ नव्हता. त्याची आठवण येऊन त्याने ' नारायण, नारायण ' हाका मारायला सुरुवात केली. त्याचा मृत्यू समीप आल्याने त्याचे प्राण हरण करण्यासाठी यमदूत आले. परंतु त्याचवेळी तो नारायणाचे नाव घेत असल्याने विष्णुदूत देखील त्या ठिकाणी आले. 

विष्णुदूत आल्याचे पाहून यमदूत परत गेले. आपण केवळ योगायोगाने का होईना पण भगवंताचे नाम घेतले. परंतु त्या नामाचा एवढा महिमा पाहून अजामेळाला आपल्या आतापर्यंतच्या वागण्याचा पश्चात्ताप झाला. भगवंताच्या नामाशिवाय आपण व्यर्थ जीवन घालवले असा बोध त्याला या प्रसंगावरून झाला. तो तेव्हापासून भगवंताची भक्ती करू लागला. आणि आपल्या अंतकाळी भगवन्नामाने उद्धरून गेला. 

भगवंत हा अनाथांचा नाथ आहे. जे असहाय आहेत, ज्यांना कोणी नाही अशांचा तो आधार आहे. तो त्यांचे रक्षण करतो. तो आपल्या भक्तांचा कैवारी आहे. 

या श्लोकातून नामस्मरणाचा महिमा सांगतानाच समर्थांनी हे स्पष्ट केले आहे की केवळ अंतकाळी नाम घेतल्याने कोणी उद्धरून जात नाही. दुसरी गोष्ट म्हणजे ज्याने आयुष्यात कधीच भगवंताचे नाम घेतले नाही, त्याच्या मुखात अंतकाळी भगवंताचे नाम येण्याची सुतराम शक्यता नाही. तेव्हा आपण आपल्या अंतकाळी भगवंताचे नाम घेऊ आणि उद्धरून जाऊ असे जर कोणाला वाटत असेल तर त्यात काही अर्थ नाही. पेरलेच नाही तर उगवणार कसे ? 

जशी सज्जनांना आणि भगवंताच्या भक्तांना त्याची कृपा प्राप्त होते, तसाच त्याच्या कृपेचा अधिकार दुर्जनांना देखील असतो. परंतु हे केवळ तेव्हाच घडते जेव्हा त्या व्यक्तीला आपल्या वागण्याचा पश्चात्ताप होतो. आणि जेव्हा ती व्यक्ती आर्ततेने भगवंताचे नाम घेऊ लागते तेव्हाच भगवंत येऊन अशा व्यक्तींचा उद्धार करतो. 

स्वसंवाद 

१. मी केवळ संकटाच्या वेळी किंवा आयुष्याच्या शेवटी भगवंताचे नाम घेण्याची वाट पाहत आहे, की आजपासूनच जाणीवपूर्वक नामस्मरण करत आहे? 

२. अजामेळाप्रमाणे माझ्या हातून काही चुका झाल्या असतील, तर 'पश्चात्ताप' होऊन  स्वतःला सुधारण्याची आणि भक्तीमार्गावर चालण्याची तयारी मी ठेवली आहे का? 

३. "देव अनाथांचा नाथ आहे आणि भक्ताभिमानी आहे" यावर विश्वास ठेवून, मी संसारात स्वतःला एकटे किंवा असहाय्य समजून निराश होणे सोडले आहे का? 

४. माझे देवाचे नाम घेणे केवळ यांत्रिक आहे, की त्यात अजामेळाला शेवटी जी जाणवली ती 'आर्तता' आणि भगवंतप्राप्तीची ओढ आहे?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

६/७/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )