मनाचे श्लोक भाग १३०

उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १३०

मना अल्प संकल्प तो ही नसावा ।

सदा सत्य संकल्प चित्ती वसावा ।

जनी जल्प वीकल्प तो ही तजावा ।

रमाकांत येकांतकाळी भजावा ।।१३०।।

अर्थ :  हे मना, अल्प किंवा संकुचित वासना किंवा इच्छा सुद्धा नसावी. आपल्या मनात नेहमी सद्विचारांना किंवा जे संपूर्ण सत्य आहे त्यालाच स्थान द्यावे. व्यर्थ बडबड आणि संशयाचा त्याग करावा. एकांतात भगवंताचे भजन करावे. 

( संकल्प - निश्चय/इच्छा, जल्प - व्यर्थ बडबड, विकल्प - संशय, तजावा - टाकून द्यावा )

विवेचन 

आधीच्या श्लोकात समर्थांनी आपल्याला मनातीत होण्याचा उपदेश केला. ते मनातीत कसे व्हायचे त्याचे रहस्य ते या श्लोकात सांगत आहेत. हे जग आभासी आहे. सत्य आणि असत्य यांचे मिश्रण आहे. अशा या जगात आपल्याला वावरावे लागते. त्यामुळे मनामध्ये नाना प्रकारच्या इच्छा, वासना आणि संकल्प निर्माण होतात. व्यावहारिक दृष्टीने योग्य प्रमाणात त्यांची पूर्तता होणे हेही आवश्यक असते. परंतु ज्याला उत्तम गती प्राप्त करून घ्यायची आहे, त्याला त्यांच्या अधिक आहारी जाऊन चालणार नाही. हे विश्व म्हणजे मायेचा पसारा असे म्हटले जाते. दृश्य जगताची मोहिनी आपल्यावर पडते. ते आपल्याला खरे वाटू लागते. पण त्यामुळे जे अंतिम किंवा पूर्ण सत्य आहे, त्यापासून आपण दूर जातो. परमेश्वर अंतिम सत्य आहे. म्हणून ऐहिक जीवनातील गोष्टींबद्दल वासना अल्प प्रमाणात देखील असतील तर जन्म मृत्यूचे चक्र अटळ आहे. म्हणून समर्थ म्हणतात की संकल्प म्हणजे इच्छा, वासना अल्प प्रमाणात देखील नको. कारण त्या परमार्थाला मारक आहेत. 

अनेक लोकांना व्यर्थ बडबड करण्याची सवय असते. बडबडीतून खूप मोठी शक्ती खर्च होते. व्यवहारात वागायचे तर बोलावे तर लागणारच. परंतु जेव्हा मोजके बोलण्याने काम भागत असेल तेव्हा व्यर्थ बडबड करण्यात काय हशील ? ज्ञानी माणसांचे बोलणे कसे असते किंवा कसे असावे हे ज्ञानेश्वर माउली फार सुंदर शब्दात सांगतात. 

 तैसे साच आणि मवाळ। मितले आणि रसाळ।शब्द जैसे कल्लोळ अमृताचे ।।

तसेच संशयाला देखील मनात थारा देऊ नये. व्यर्थ बडबड आणि संशय या गोष्टी परमार्थात हानिकारक आहेत. काही वेळा संशयाला विवेकाचा आधार असेल तर संशय यायला हरकत नाही. परंतु जेव्हा संशयासाठी संशय किंवा संशयी वृत्ती निर्माण होते, तेव्हा अशी व्यक्ती परमेश्वराची साधना करू शकत नाही. साधनेसाठी मन स्थिर लागते. संशयी मन नेहमी डळमळीत असते. ' संशयात्मा विनश्यति ' असे म्हटले जाते. तेव्हा मन स्थिर ठेवण्यासाठी आणि आधीच्या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे मनातीत होण्यासाठी एकांतात परमेश्वराला भजावे, त्याचे ध्यान करावे. ' एकांत ' या शब्दाचा अर्थ आपण स्वतःला जो एक समजतो त्या एकाचाही अंत. अशा स्थितीत मन हळूहळू निर्विचार होऊ लागते. म्हणून एकांताचाही अभ्यास करावा लागतो. एकांतात मन एकाग्र होते. असे एकाग्र मनच मग कुठल्याही विषयाचा अभ्यास करू शकते. अनेक साधुसंत ठराविक काळासाठी एकांतात जात असत. समर्थ तर लोकविलक्षण संत ! त्यांनी लोकसंग्रह तर केलाच पण जेव्हा साधनेची आवश्यकता भासत असे तेव्हा नित्यनेमाने ते एकांत जवळ करीत. तुकाराम महाराज साधनेसाठी भंडाऱ्याच्या डोंगरावर जात. 

स्वसंवाद 

१. माझ्या मनात ऐहिक सुखाचे 'अल्प संकल्प' (संकुचित वासना) अधिक आहेत, की मी 'सत्य संकल्पावर' (परमेश्वरावर) लक्ष केंद्रित केले आहे? 

२. ज्ञानेश्वर माऊलींनी सांगितल्याप्रमाणे माझे बोलणे मवाळ आणि रसाळ असते, की मी केवळ 'व्यर्थ बडबड' (जल्प) करून माझी ऊर्जा वाया घालवतो?

 ३. माझ्या मनात उगीचच संशय (विकल्प) घेण्याची सवय बळावली आहे का, ज्यामुळे माझ्या मनाची शांती आणि स्थिरता ढळत आहे? 

४. 'एकांत' म्हणजे केवळ लोकांपासून दूर जाणे नव्हे, तर 'स्वतःच्या अहंकाराचा (मी पणाचा) अंत' करणे, हे ओळखून मी रोज थोडा वेळ तशा साधनेत व्यतीत करतो का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

१४/७/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )