मनाचे श्लोक भाग १३९

उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १३९ 

पुढे पाहतां सर्व ही कोंदलेंसे ।

अभाग्यास हे दृश्य पाषाण भासे ।

अभावें कदा पुण्य गाठी पडेना ।

जुने ठेवणें मीपणें आकळेना ।।१३९।।

अर्थ : ईश्वरी तत्त्वाने सर्व जगत व्यापलेले आहे. परंतु भाग्यहीन किंवा श्रद्धाहीन माणसाला भगवंताची सगुण मूर्ती ही केवळ पाषाणाची आहे असे वाटते. श्रद्धेचा अभाव असल्याने पुण्यसंचय होऊ शकत नाही. देहबुद्धीमुळे अनादि आत्मस्वरूपाचे आकलन होत नाही. 

( कोंदलेले - व्यापलेले, अभाग्यास - श्रद्धाहीन/भाग्यहीन व्यक्ती, अभावे - श्रद्धा नसल्याने, गाठी पडणे - संचय होणे )

विवेचन 

जे आत्मज्ञानी संत असतात त्यांना सर्वत्र ईश्वरी तत्त्व दिसते. हे चराचर सर्वच परमेश्वराने व्यापलेले आहे. अंतरंगातही तोच भरून राहिला आहे. ब्रह्म सत्य जगन्मिथ्या असे शंकराचार्यांनी जरी म्हटले असले तरी हे दृश्य जगत त्या परमेश्वराचीच निर्मिती असल्याने त्यातही तो भरून राहिला आहे. या विश्वातील सर्व पदार्थ धन आणि ऋण विद्युतकणांनी भारलेले असतात. प्रत्येक पदार्थात त्यांचे प्रमाण कमी जास्त असल्याने तो पदार्थ वेगळा ठरतो. हिरा आणि कोळसा हे दोघेही पदार्थ कार्बनपासून निर्माण झाले आहेत. तरी त्यांच्या योग्यतेनुसार त्यांचे मूल्य ठरते. हिऱ्याला परमेश्वराच्या मुकुटात स्थान मिळते. कोळसा जळणासाठी वापरला जातो. तसेच ईश्वरी तत्त्व देखील सर्व पदार्थात आणि प्राणीमात्रात भरून राहिले आहे. पण ज्यांच्याजवळ दृष्टीचा अभाव आहे त्यांना हिरा आणि गारगोटी सारखीच वाटणार. 

जर हेच तत्त्व सर्वत्र व्याप्त असेल तर मंदिरातील सगुण मूर्तीतही ते आहेच. परंतु भाग्यहीन माणसे त्या मूर्तीतही केवळ पाषाणच पाहतात. केवळ भौतिकवादी किंवा नास्तिक व्यक्तींना मंदिरातील मूर्ती पाषाणाचीच भासते. ' श्रद्धा ' हे जीवनातील अतिशय महत्वाचे मूल्य आहे. नैतिक मूल्ये, संस्कार आदी गोष्टींवर श्रद्धेपोटीच तर आपण विश्वास ठेवतो ना ? पण ज्याच्याजवळ श्रद्धा नाही अशा व्यक्तीला समर्थ अभागी म्हणतात. जिथे श्रद्धाच नाही तिथे पुण्यसंचय घडेलच कसा ? मूर्तीत जर परमेश्वर नसेल तर जगात सर्वत्र थोर व्यक्तींचे जे पुतळे उभारले जातात ते केवळ पाषाणाचेच किंवा धातूचेच म्हणावे लागतील. पण तरीही सर्वत्र लोक त्यांच्यातील तत्त्व लक्षात घेऊन त्यांची पूजा करतातच ना ? श्रद्धा किंवा भाव महत्वाचा असतो. आणि तो मनात असतो.

आपल्या ज्ञानेंद्रियांनी आपण जे अनुभवतो ते सर्व खरे असलेच असे नाही. टीव्ही किंवा चित्रपटात आपण अनेक दृश्ये किंवा घटना पाहतो. परंतु त्या सगळ्याच खऱ्या नसतात हे आपण अनुभवाने जाणतो. एखादे अमूर्त चित्र जर आपण वेगवेगळ्या व्यक्तींना दाखवून त्यांना त्यात काय दिसते हे विचारले तर प्रत्येकाला त्या चित्रात वेगवेगळ्या गोष्टी दिसतील. त्या गोष्टी चित्रात नसून त्यांच्या मनात असतात. त्याप्रमाणे भक्ताला सर्व जगत परमेश्वराने व्यापलेले दिसते. नास्तिक व्यक्तीला ते अनुभवास येत नाही. 

पाप-पुण्य, देशभक्ती, गुरुभक्ती यासारख्या गोष्टी विज्ञानात आढळणार नाहीत. परंतु आपण त्या मानतो. त्यामुळेच मानवी जीवन सुंदर झाले आहे. सगळ्याच गोष्टी विज्ञानाच्या कसोटीवर तपासून पाहून चालत नाहीत. परमेश्वर तर मानवी बुद्धीच्या पलीकडे आहे. वेद उपनिषदे देखील त्याच्याबद्दल बोलताना नेती नेती म्हणतात. पण संतांनी हे ईश्वरी तत्त्व प्रत्यक्ष अनुभवले आहे. आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार त्यांना झालेला असतो. पण या सगळ्याच गोष्टी ज्यांना नाकारायच्याच आहेत, त्यांना समर्थ अभागी किंवा भाग्यहीन म्हणतात. त्यामुळे आपल्याजवळच असलेला आत्मस्वरूपाचा अक्षय ठेवा ज्याला समर्थ जुने ठेवणें म्हणतात तो कळत नाही.

स्वसंवाद 

१. मी मंदिरातील सगुण मूर्तीकडे किंवा जगातल्या गोष्टींकडे केवळ 'पाषाण' किंवा 'भौतिक वस्तू' म्हणून पाहतो, की त्यामागे व्यापून राहिलेले ईश्वरी चैतन्य अनुभवण्याचा प्रयत्न करतो?

२. हिरा आणि कोळसा यांच्यातील फरकाप्रमाणे, मी केवळ बाह्य स्वरूपावर भुलतो की त्यामागील अंतरंगाची खरी योग्यता ओळखतो?

३. विज्ञानाच्या कसोटीवर न उतरणाऱ्या पण जीवनाला सुंदर बनवणाऱ्या प्रेम, श्रद्धा आणि नैतिक मूल्यांवर माझा अढळ विश्वास आहे का?

४. माझ्या स्वतःच्या देहबुद्धीमुळे आणि साशंकतेमुळे माझ्या जवळच असलेला 'आत्मस्वरूपाचा अक्षय ठेवा' (जुने ठेवणे) मी गमावून तर बसलो नाही ना?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

२५/७/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )

थोडा बदल केला आहे. वाचून पहा