मनाचे श्लोक भाग १३६

 उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १३६

भये व्यापिले सर्व ब्रह्माण्ड आहे ।

भयातीत ते संत आनंत पाहे ।

जया पाहता द्वैत काही दिसेना ।

भय मानसीं सर्वथा ही असेना ।।१३६।।

अर्थ : या सर्व ब्रह्माण्डात भय व्यापून राहिले आहे. परंतु भीतीपासून मुक्त असे संत त्या अनंताला पाहू शकतात. संतांच्या दृष्टीसाठी द्वैत असे काही राहताच नाही. त्यामुळे त्यांच्या मनात भय असे काही राहताच नाही. 

(अनंत - अमर्याद/परमेश्वर, सर्वथा - अजिबात )

विवेचन 

या श्लोकात समर्थ आपल्याला भीतीपासून मुक्त होण्याचा मार्ग सांगत आहेत. पहिल्या ओळीत समर्थ म्हणतात,' भये व्यापिलें सर्व ब्रह्माण्ड आहे. हे विश्व ही परमेश्वराचीच निर्मिती असली तरी त्यात सगळीकडे भयाची भावना व्यापून राहिलेली दिसते. या जगातील सर्व जीवमात्रांमध्ये भीतीची भावना भरून राहिलेली असते. गरिबाला उद्या काय होईल याची भीती, श्रीमंताला संपत्ती चोरीस जाण्याची भीती, चोराला पकडले जाण्याची भीती, माणसाला तर वेगवेगळ्या प्रकारची भीती भरून राहिलेली असते. परिस्थिती, मुलेबाळे, आजार, वृद्धापकाळ, मृत्यू आदी विविध प्रकारचे भय माणसाच्या मनात असते. किंबहुना भय हा सर्व सजीवांचा स्थायीभाव आहे. कारण ' आहार, निद्रा, मैथुन आणि भय ' या सर्व प्राणिमात्रांच्या मूलभूत भावना असतात. मनुष्य मात्र आपल्या बुद्धीच्या सामर्थ्यामुळे इतरांपेक्षा वेगळा ठरतो. त्याने आपल्या बुद्धीच्या साहाय्याने स्वतःभोवती विविध प्रकारची सुरक्षा निर्माण केली आहे. परंतु तरी देखील भीतीपासून तो संपूर्णपणे मुक्त होऊ शकलेला नाही. ' भय इथले संपत नाही ' असेच म्हणावे लागते. 

पण जे खरे संत असतात ते या सर्व प्रकारच्या भीतीपासून मुक्त असतात. कारण या विश्वामध्ये व्यापून राहिलेल्या भगवंताचा साक्षात्कार त्यांना सर्वत्र घडतो. प्रत्येक ठिकाणी, प्रत्येक गोष्टीत त्यांना ईश्वरी तत्वाचा अनुभव येत असतो. त्यांच्यासाठी हे जग आणि परमेश्वर वेगळे नाहीतच. त्यांच्यामध्ये द्वैतभाव नसतो हे त्याचे प्रमुख कारण आहे. त्यामुळे त्यांना सर्वत्र ईश्वराचे दर्शन होते. आपल्यासारख्यांच्या दृष्टीने सगळीकडे ब्रह्माण्ड भयाने भरून राहिलेले दिसते. त्यांना मात्र चराचरात ईश्वराचे दर्शन होते. 

आपण सामान्य माणसे. आपल्यामध्ये देहबुद्धी प्रबळ असते. त्यामुळे भोवतालचे नाशिवंत विश्व आपण खरे म्हणूनच आयुष्यभर वागत असतो. माणसे, प्राणी, पशु पक्षी, वनस्पती आदींना आपण निसर्गाचे एक घटक म्हणून पाहत असतो. परंतु संत या सर्वांमागे एकच ईश्वरी तत्व आहे हे लक्षात घेतात. आपण मात्र या सर्वांमध्ये व्यापून राहिलेल्या ईश्वरी तत्त्वापासून आपण दूर असतो. म्हणजेच जिथे द्वैत आले, तिथे भय आले. जेव्हा आपल्या हे लक्षात येईल की मी आणि दिसणारे हे जग या सगळ्यांच्या पाठीमागे एक अक्षय, अविनाशी तत्व भरून राहिले आहे, त्या क्षणी आपली भीती नष्ट होईल. एखाद्या सराफाच्या दुकानात आपण गेलो की सोन्याचे वेगवेगळे अलंकार पाहतो. अलंकार वेगवेगळे असले तरी त्यातील सोने एकच असते. बादली, माठ, घागर ही पाण्याने भरलेली भांडी भलेही आकाराने वेगवेगळी दिसतील पण त्यातील पाणी किंवा जलतत्त्व एकच असते. आपल्या भोवती असणारी पंचमहाभूते म्हणजे जल, अग्नी, वायू इ. आपल्या शरीरातही भरून राहिलेले असतात. परमेश्वराशी आपण एकरूप झालो की मनातील द्वैतभावना नष्ट होऊ लागते. द्वैतभावना नष्ट झाली की भीतीचे कारण समूळच नाहीसे होते. संत भयमुक्त असतात कारण त्यांची द्वैतभावना नष्ट झालेली असते.' मंदिरात अंतरात तोच नांदताहे, नाना देही नाना रुपी तुझा देव आहे ' अशी अनुभूती होऊ लागते. ' जेथे जातो तेथे तू माझा सांगाती, चालविसी हाती धरूनिया ' अशी भावना निर्माण होते. 

संत भयमुक्त असतात याचे आणखीही एक कारण असते. ते परमेश्वराशी एकरूप झाल्याने काही मिळवण्याची किंवा काही गमावण्याची भीतीच त्यांना राहत नाही. ' हे विश्वची माझे घर, ऐसी मती जयाची स्थिर, किंबहुना चराचर आपण झाला ' अशी त्यांची वृत्ती असते. अंगी वैराग्य बाणल्यामुळे आसक्ती संपून जाते. त्यामुळे भयाचा देखील नाश होतो.

 अलेक्झांडरने जग जिंकले होते. जेव्हा तो भारतात आला तेव्हा त्याला नदीकाठी एक साधू आपल्या ध्यानात आणि निजानंदात मग्न असलेला दिसला. अलेक्झांडरने आपल्या सैनिकांमार्फत त्याला बोलावणे धाडले. परंतु त्याला काही नकोच होते. त्यामुळे तो सैनिकांबरोबर गेला नाही. सैनिक आपल्याला मारतील किंवा राजा आपल्याला शिक्षा करील ही भीती त्याच्या मनात नव्हतीच. त्याची कीर्ती कानावर पडल्याने अखेर स्वतः अलेक्झांडर त्याला भेटायला गेला. तेव्हाही तो विचलित झाला नाही. अलेक्झांडरने त्याला विचारले," तुला भीती वाटत नाही का ?" साधूने नकारार्थी मान हलवली. अलेक्झांडरने त्याला विचारले, " तुम्हाला काही हवे आहे का ? तुम्ही मागाल ते मी देऊ शकतो. " यावर सकाळच्या प्रहरी कोवळ्या उन्हाचा आनंद घेणाऱ्या त्या साधूने सांगितले की माझ्यासाठी एवढंच कर की मी सकाळच्या प्रहरी भगवंताचे नामस्मरण करतो. तुझ्यामुळे माझ्या अंगावर येणारे ऊन अडवले जाते आहे. त्यामुळे जरा बाजूला हो. मला अन्य काही नको. एवढी विरक्त वृत्ती संतांची असते. 

म्हणूनच भीतीपासून मुक्त व्हायचे असेल तर संतांचा सहवास अवश्य करावा. त्यामुळे मनातील द्वैतभावना नष्ट होऊन सर्वत्र ईश्वराचे अस्तित्व असलेले जाणवते. ऐहिक सुखांची ओढ हळूहळू कमी होत जाते. अंगी वैराग्य बाणायला सुरुवात होते. ' मी तू पणाची झाली बोळवण ' अशी अवस्था होते. देह आणि आत्मा हे वेगळे आहेत हे त्याच्या लक्षात येते. हा देह विनाशी आहे पण देहातील आत्मा मात्र अविनाशी, चिरंतन आहे याची जाणीव होते. परमेश्वराच्या भक्तीतच चिरंतन सुख आहे ही भावना दृढ होत जाते. मनुष्य सर्व प्रकारच्या भीतीपासून मुक्त होतो. 

स्वसंवाद 

१. माझे मन भविष्य, परिस्थिती, आजार किंवा नश्वर गोष्टींच्या विचारांनी नेहमी कोणत्या ना कोणत्या 'भयाने' व्यापलेले असते का?

२. मी जगातील माणसांकडे आणि घटकांकडे केवळ बाहेरून (द्वैताने) पाहतो, की सर्वांच्या मागे एकच 'ईश्वरी तत्त्व' भरून राहिले आहे असा व्यापक दृष्टिकोन ठेवतो?

३. अलेक्झांडरला उत्तर देणाऱ्या त्या विरक्त साधूप्रमाणे, माझ्या गरजा मर्यादित ठेवून 'अलिप्त आणि समाधानी' राहण्याची वृत्ती मी जोपासू शकतो का?

४. 'हा देह नश्वर आहे पण त्यातील आत्मा अविनाशी आहे' हे ओळखून मी ऐहिक आसक्ती सोडून ईश्वराच्या नित्य स्मरणात राहण्याचा प्रयत्न करतो का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

२२/७/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )