एक ऋषितुल्य बहुआयामी व्यक्तिमत्व - डॉ. उदय डोक्रस

 ​उगवतीचे रंग 

विद्वत्तेचा वारसा जपणारे एक ऋषितुल्य बहुआयामी व्यक्तिमत्व - डॉ. उदय डोक्रस

“वडिलांची सावली ही केवळ आश्रय नसते, तर तो उंच भरारी घेण्यासाठी मिळालेला आभाळाचा विस्तार असतो.”​नागपूरच्या भूमीत ज्यांच्या विद्वत्तेचा, कर्तृत्वाचा आणि माणुसकीचा सुगंध दरवळला, ते डॉ. वसंतराव डोक्रस! त्यांच्यावर मी यापूर्वी लेख लिहिला. त्याच कारणाने त्यांचे कर्तृत्ववान सुपुत्र डॉ उदय डोक्रस माझ्या संपर्कात आले.

त्या महान पित्याचा आदर्श आणि जीवनमूल्ये घेऊन संपूर्ण जगभरात आपल्या ज्ञानाचा लख्ख प्रकाश पसरवणारे त्यांचे सुपुत्र म्हणजे डॉ. उदय डोक्रस. एखाद्या वटवृक्षाच्या छायेत दुसरं झाड सहज बहरत नाही, असं म्हणतात; पण डॉ. उदय डोक्रस यांनी आपल्या वडिलांच्या वैचारिक वटवृक्षाची सावली जपताना स्वतःचं एक अथांग आणि अलौकिक साम्राज्य निर्माण केलं.  

डॉ. उदय डोक्रस यांचं नाव समोर आलं की, आधी थक्क व्हायला होतं आणि डोळे विस्फारले जातात ते त्यांच्या अफाट आणि थक्क करणाऱ्या लेखनप्रवासाने. तब्बल १,३०० हून अधिक पुस्तके, ४,००० पेक्षा जास्त संशोधन निबंध आणि १० लाखांहून अधिक पानांचे अथांग लेखन! लेखक म्हणून तब्बल १० वेळा 'ग्लोबल नंबर १' ठरण्याचा जागतिक विक्रम त्यांच्या नावावर आहे. पण या केवळ आकडेवारीच्या नोंदी नाहीत; हा एका साधकाचा, ज्ञानोपासकाचा अखंड चाललेला यज्ञ आहे.  

​नागपूरच्या मातीत शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी पदव्युत्तर शिक्षणासाठी कॅनडा आणि पीएच.डी.साठी स्वीडन असा आंतरराष्ट्रीय प्रवास केला. विशेष म्हणजे, डॉ. उदय यांना केवळ पित्याकडूनच नव्हे, तर मातृकुळाकडूनही तेजस्वी वारसा लाभला आहे. स्वंतत्र भारतातील मुंबईचे पहिले महापौर आणि 'इंडियन मेडिकल असोसिएशन'चे पहिले अध्यक्ष डॉ. गोपाळराव देशमुख (ज्यांच्या नावाने आज मुंबईतील पेडर रोड ओळखला जातो) हे डॉ. उदय यांचे आजोबा! असा भव्य आणि ऐतिहासिक वारसा पाठीशी असूनही, उदयजींचा स्वभाव मात्र अतिशय ऋजू, नम्र आणि साधेपणाने नटलेला आहे.  

​त्यांच्या आयुष्यातला एक सुंदर किस्सा त्यांच्या साध्या आणि आदरातिथ्यशील स्वभावाची साक्ष देतो.

स्वीडनमध्ये असताना इस्रायलचे तत्कालीन मंत्री इस्रायल केसर तिथे आले होते. संध्याकाळी त्यांना भारतीय जेवण खाण्याची तीव्र इच्छा झाली. उदयजींच्या पत्नी तिथे परराष्ट्र विभागात भाषांतरकार म्हणून कार्यरत होत्या. त्यांनी थेट उदयजींना फोन करून विचारले, "आज संध्याकाळी १५ जणांसाठी भारतीय जेवण बनवता येईल का?" उदयजींनी कसलाही आढेवेढे न घेता तत्काळ होकार दिला. त्या एका साध्या, आत्मीयतेने बनवलेल्या भोजनातून इस्रायली मंत्री आणि डोक्रस दांपत्यामध्ये आयुष्याची घट्ट मैत्री विणली गेली.  

​इतिहास, वास्तुकला, वैदिक शास्त्र आणि आग्नेय आशियातील ‘अंगकोर वाट’ व ‘बोरोबुदूर’ यांसारख्या प्राचीन हिंदू वास्तूंच्या अभ्यासात डॉ. उदय डोक्रस यांनी स्वतःला पूर्णपणे झोकून दिले आहे. फिनलंडच्या 'इंटरनॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ हिस्टोरिओग्राफी'चे अध्यक्ष असोत किंवा स्वीडनमधील 'इंडो नॉर्डिक ऑथर्स कलेक्टिव्ह'चे डीन असोत, त्यांनी भारतीय संस्कृती आणि पाश्चात्य शैक्षणिक विचारसरणी यांच्यात एक भक्कम सेतू बांधला आहे.  

पूर्वी दिल्लीतील 'एमझेडआय' (MZI) समूहाचे व्हाईस प्रेसिडेंट आणि 'गो-एअर' व 'हॉटेल हॉलिडे इन' सारख्या बड्या कंपन्यांमध्ये मानव संसाधन विभागाचे (HR) प्रमुख म्हणून कॉर्पोरेट जगतात त्यांनी यशाची शिखरे पादाक्रांत केली. पण ऐहिक यशापेक्षा ज्ञानाची साधना मोठी, या विचाराने त्यांनी स्वतःला इतिहास, पुरातत्त्व आणि लेखनाला समर्पित केले. नुकताच त्यांना फिनलंडच्या जायंट लीप फाउंडेशनतर्फे 'ग्लोबल इमर्जिंग लीडर अवॉर्ड' देऊन गौरविण्यात आले आहे.  

​वडील डॉ. वसंतराव डोक्रस म्हणाले होते, “खुर्च्या मोठ्या केल्या तरी त्यात बसणारी माणसं मात्र खुजीच राहतात.” पण डॉ. उदय डोक्रस यांच्याकडे पाहिल्यावर जाणीव होते की, बाप-लेकांनी मिळून त्या खुर्च्यांना तर उंची दिलीच, पण स्वतःच्या ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाचा आणि ज्ञानाचा तेजस्वी प्रकाश संपूर्ण जगावर पाडला.  

​अथांग विद्वत्ता, जगज्जेते विक्रम आणि तितकीच विशाल माणुसकी—असा हा ज्ञानाच्या प्रवाहात अखंड वाहणारा ऋषितुल्य ध्यास म्हणजे डॉ. उदय डोक्रस!  

​© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

२६/७/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )