मनाचे श्लोक भाग १२३

उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग १२३

अहिले सतीलागि  आरण्यपंथे ।

कुढावा पुढे देव बंदी तयाते ।

बळें सोडितां घाव घाली निशाणी ।

नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी ।।१२३।।

अर्थ : वनातून जात असताना सती अहिल्येचा श्रीरामांनी उद्धार केला. पुढे चालून रावणाने बंदिवासात ठेवलेल्या देवांना त्यांनी मुक्त केले. त्यासाठी आपल्या सर्व सामर्थ्यानिशी त्यांना युद्ध करावे लागले. आपल्या भक्तांचा अभिमानी असलेला राम त्यांची कधीही उपेक्षा करीत नाही. 

( सती - पुण्यवान/पतिव्रता स्त्री, अरण्यपंथ - अरण्याच्या वाटेवर असताना, कुढावा -रक्षण, बळें सोडिता - आपले सर्व सामर्थ्य वापरून, निशाण - पूर्वीच्या काळी युद्धप्रसंगी वापरले जाणारे एक वाद्य, घाव घालणे - वाद्यावर आघात करणे )

या श्लोकात देव किंवा श्रीराम कसे भक्ताभिमानी आहेत आणि आपल्या दासासाठी ते कसे धावून जातात हे सांगण्यासाठी समर्थांनी साध्वी अहिल्या आणि रावणाच्या बंदिवासात असलेल्या देवांचे उदाहरण दिले आहे. तसे पाहिले तर आधीच्या श्लोकांमध्ये ही उदाहरणे येऊन गेली आहेत. परंतु भगवंत आपल्या भक्तांचा कसा कैवारी आहे हे सांगण्यासाठी समर्थांनी ही उदाहरणे पुन्हा दिली आहेत. 

गौतम ऋषींची पत्नी अहिल्या ही अत्यंत रूपवान होती. पण त्यासोबतच ती पतिव्रता आणि ईश्वरभक्त होती. इंद्राने गौतम ऋषींचे रूप धारण केले आणि तिचा उपभोग घेण्यासाठी तिच्याजवळ तो गेला. अहिल्या त्याला ओळखू शकली नाही. गौतम ऋषी परत आल्यानंतर त्यांना आपल्या पत्नीने इंद्राची सोबत केली हे कळले. त्यांनी संतापून अहिल्येला शाप दिला की तू शिळा होऊन पडशील. परंतु जे काही घडले त्यात अहिल्येचा काहीही दोष नव्हता हे लक्षात आल्यावर गौतम ऋषींनी तिला असा उ:शाप दिला की भगवंत जेव्हा रामावतारात येतील तेव्हा त्यांच्या पदस्पर्शाने तुझा उद्धार होईल. श्रीराम विश्वामित्र ऋषींसोबत जनकपुरीला जात असताना वाटेत गौतम ऋषींचा आश्रम लागला. तेव्हा विश्वामित्रांनी श्रीरामाला ही हकीगत कथन केली आणि श्रीरामांच्या पदस्पर्शाने अहिल्येचा उद्धार झाला. अशा रीतीने आपल्या भक्त असलेल्या अहिल्येचा भगवंतांनी उद्धार केला. 

यातील दुसरे उदाहरण रावणाने बंदिवासात ठेवलेल्या देवांचे आहे. महापराक्रमी अशा रावणाने देवांना देखील बंदी बनवले होते. त्याला आपल्या सामर्थ्याचा प्रचंड अहंकार होता. सगळे देव हे भगवंताचे भक्तच असल्याने त्यांच्या सुटकेसाठी भगवंताला धावून जाणे भाग पडले. श्रीरामांनी त्यासाठी रावणाशी युद्ध केले. त्यासाठी त्यांना आपले सर्व सामर्थ्य पणाला लावावे लागले. त्यांचा पराक्रम आणि युद्ध सामर्थ्याचे वर्णन करण्यासाठी ' त्यांनी सर्व बळानिशी निशाणावर घाव घातला ' असे शब्द समर्थांनी योजले आहेत. निशाण हे त्याकाळातील युद्धप्रसंगी वाजवले जाणारे वाद्य. त्या वाद्यावर त्यांनी सर्व शक्तीनिशी जो आघात किंवा प्रहार केला त्यामुळे शत्रूला देखील धडकी भरली असा तो होता. 

वरील दोन्ही उदाहरणातून देव आपल्या भक्तांना संकटप्रसंगी एकटे पडू देत नाही. तो त्यांचा अभिमानी आहे. त्यांच्या रक्षणार्थ तो धावून जातो हेच समर्थांनी आपल्या मनावर ठसवले आहे. आजच्या काळात कोणी या पौराणिक कथा म्हणून त्याकडे दुर्लक्ष करतील. परंतु या कथा प्रतीकात्मक अर्थाने देखील घेता येतील. अहिल्येच्या रूपाने समर्थांनी हे सांगितले आहे की देव पतितांचा देखील उद्धार करणारा आहे. तो त्यांना पावन करून घेतो. बंदिवासात असलेले देव म्हणजे साधुसंत किंवा सज्जन माणसे असा प्रतीकात्मक अर्थ घेतला तर त्यांना दुर्जनांपासून त्याने सोडवले आहे. कोणताही अर्थ घेतला तरी भगवंत आपल्या भक्तांचा उद्धार करतो हा बोध आपल्याला घेता येतो. 

स्वसंवाद 

१. अहिल्येच्या कथेप्रमाणे, जर माझ्या हातून नकळत किंवा परिस्थितीमुळे काही चूक झाली असेल, तर मी निराश होऊन 'शिळा' (जड) बनून राहतो, की भगवंताच्या सात्त्विक विचारांच्या स्पर्शाने स्वतःचा उद्धार करून घेण्याचा प्रयत्न करतो? 

२. "देव पतितांचा देखील उद्धार करणारा आहे" यावर विश्वास ठेवून, मी भूतकाळातील माझ्या चुकांना मागे टाकून एका नव्या सन्मार्गावर चालण्यास तयार आहे का? 

३. रावणाने देवांना बंदिवासात ठेवले होते, त्याप्रमाणे माझ्या मनातील काही दुर्गुण किंवा वाईट सवयी यांनी माझ्या आतील 'देवत्वाला' (सत्प्रवृत्तीला) बंदी तर बनवले नाही ना? 

४. जेव्हा सज्जन किंवा चांगल्या विचारांवर दुर्जनांचे संकट येते, तेव्हा "राम दासाभिमानी" आपल्या सर्व सामर्थ्यानिशी पाठीशी उभा राहतो, हा दृढ विश्वास माझ्या मनात अढळ आहे का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

९/७/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )