मनाचे श्लोक भाग ११६

उगवतीचे रंग 

मनोपनिषद अर्थात मनाचे श्लोक भाग ११६

बहू श्रापिता  कष्टला अंबऋषि ।

तयाचे स्वये श्रीहरी जन्म सोशी ।

दिल्हा क्षीरसिंधू तया उपमानी ।

नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी ।।११६।।

अर्थ : अंबरीश राजाला (दुर्वास ऋषींनी ) शाप दिल्यामुळे त्याला फार कष्ट झाले. त्याच्यासाठी भगवंताने स्वतः गर्भवास सोसला. उपमन्यू या आपल्या भक्तासाठी त्यांनी त्याला क्षीरसागराचे वरदान दिले. अशा रीतीने देव आपल्या भक्तांची काळजी घेतो. आपल्या भक्तांचा अभिमान असलेला हा भगवंत त्यांची कधीही उपेक्षा करीत नाही. 

( श्रापिता - शाप दिल्याने, क्षीरसिंधु - दुधाचा समुद्र, नुपेक्षी - उपेक्षा /दुर्लक्ष करीत नाही )

विवेचन 

११६ ते १२६ या अकरा श्लोकात समर्थ आपल्याला परमेश्वर आपल्या भक्तांची कशी काळजी घेतो आणि त्यांची उपेक्षा कशी होऊ देत नाही हे सांगतात. या श्लोकाचा अर्थ लक्षात येण्यासाठी आपल्याला त्याच्यामागील पौराणिक कथा समजून घ्यावी लागेल. अंबऋषी म्हणजे अंबरीष राजा. त्याची कथा महाभारत आणि भागवतात येते. हा राजा अत्यंत पराक्रमी आणि भगवंताचा परमभक्त होता. तो एकादशीचे व्रत नियमितपणे करीत असे. एकदा त्याने असेच एकादशीचे व्रत केले असता, त्याच्याकडे दुर्वास ऋषी मुक्कामासाठी आले. दुसऱ्या दिवशी द्वादशी असल्याने उपवास सोडण्यासाठी राजाने त्यांना आपल्यासोबत भोजनासाठी थांबण्याची विनंती केली. दुर्वासांनी ते मान्य केले. दुसऱ्या दिवशी ते सकाळी नदीवर स्नानासाठी गेले. तिकडेच ते ध्यानात रमल्यामुळे भोजनासाठी येण्यासाठी त्यांना खूप उशीर झाला. राजाने त्यांची वाट पाहून उपवास सोडण्यासाठी भगवंताचे तीर्थ घेऊन आचमन केले. दुर्वास आल्यानंतर त्यांना जेव्हा राजाने एकादशीचा उपवास आपल्याशिवाय सोडला हे कळले तेव्हा ते अतिशय संतापले. ते मुळातच शीघ्रकोपी स्वभावाचे होते. वास्तविक राजाने भोजन केले नव्हते. पण तरीही दुर्वासांनी त्याला मनुष्य आणि प्राण्याचे दहा जन्म प्राप्त होतील असा शाप दिला. शिवाय आपल्या डोक्यावरील एक केस उपटून त्याच्यातून राजाला मारण्यासाठी कृत्या निर्माण केली. (कृत्या म्हणजे काळ्या जादूने किंवा तांत्रिक विधीने दुसऱ्याला मारण्यासाठी निर्माण केलेली विनाशकारी शक्ती )

ही कृत्या जेव्हा अंबरीष राजाला मारण्यासाठी धावली, तेव्हा आपल्या भक्ताचे रक्षण करण्यासाठी भगवंत धावून आले. त्यांनी सुदर्शन चक्राच्या साहाय्याने कृत्याचा नाश केला. पण आता ते सुदर्शन चक्र दुर्वासांच्या मागे लागले. तेव्हा दुर्वासांनी भगवंताचा धावा केला. भगवंताने आपले सुदर्शन मागे घेतले. पण दुर्वासांनी दिलेल्या शापाच्या पूर्ततेसाठी स्वतः भगवंताने गर्भवास सोसून जन्म घेतले अशी ही कथा आहे. 

दुसरी कथा उपमन्यूची आहे. उपमन्यू हा व्याघ्रपाद ऋषींचा मुलगा. त्याच्या घरी अत्यंत गरिबी होती. त्याला लहानपणी पिण्यासाठी गायीचे दूध देखील मिळत नसे. त्याची आई त्याला पाण्यात पीठ कालवून ते दूध म्हणून देई. एकदा त्याला शेजारच्या ऋषींच्या आश्रमात गायीचे धारोष्ण दूध प्यायला मिळाले. खरे दूध कसे असते हे त्याला कळले. आपल्या आईकडे त्याने तशा दुधासाठी हट्ट धरला. आईने त्याला सांगितले की बाळा आपण गरीब आहोत. आपल्याला गायीचे दूध परवडत नाही. मागील जन्मी आपण काहीतरी पाप केले असले पाहिजे म्हणून आपल्याला ही अशी अवस्था प्राप्त झाली. तेव्हा लहानगा उपमन्यू भगवंताची उपासना करू लागला. त्याच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन भगवान शंकरांनी त्याच्यासाठी क्षीरसागरच निर्माण केला. क्षीरसागर प्रतीकात्मक अर्थानेही घेता येईल. आनंदाचा आणि सर्व सुखांचा सागर या अर्थाने. आपल्या भक्ताला त्यामुळे काहीही कमी पडणार नाही अशी व्यवस्था भगवंताने केली.

अशा रीतीने जो कोणी मनापासून त्याची भक्ती करतो अशा आपल्या भक्ताची भगवंत कधीही उपेक्षा होऊ देत नाही. तो आपल्या भक्ताचा अभिमान बाळगणारा आहे. म्हणून आपणही भक्तिमार्गाचा अवलंब करावा असेच समर्थांचे सांगणे आहे. 

स्वसंवाद 

१. दुर्वास ऋषींसारखा मोठा संताप किंवा कोणतीही विनाशकारी 'कृत्या' (संकट) समोर आली, तरी मी अंबरीष राजासारखा शांत राहून भगवंताच्या स्मरणाचा आणि विवेकाचा आश्रय घेतो का? 

२. उपमन्यूच्या कथेप्रमाणे, माझ्या आयुष्यात किंवा कुटुंबात एखादी मोठी उणीव अथवा गरिबी आली, तर मी इतरांचा हेवा करत नशिबाला दोष देत बसतो, की माझ्या प्रामाणिक कर्माने व साधनेने त्यावर मात करण्याचा प्रयत्न करतो? 

३. "माझा देव भक्ताभिमानी आहे आणि तो माझी कधीही उपेक्षा करणार नाही," हा दृढ विश्वास माझ्या मनात सुखाच्या काळाप्रमाणेच संकटाच्या वादळातही अढळ राहतो का? 

४. ईश्वराकडे केवळ संसारातील छोट्या-छोट्या भौतिक गोष्टींची मागणी करण्याऐवजी, मी कधी उपमन्यूसारखा अनन्यभाव ठेवून साक्षात 'क्षीरसागर' (परमानंदाचा सागर) मिळवण्याची इच्छा बाळगतो का?

( क्रमशः )

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव.

४/७/२०२६

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )