भारतरत्नावली द्रष्टा उद्योगपती : जे आर डी टाटा ( भाग चार )

  उगवतीचे रंग

विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव

भारतरत्नावली

द्रष्टा उद्योगपती : जे आर डी टाटा ( भाग चार )

जमशेटजींच्या अथक प्रयत्नातून जमशेटपूरला पोलाद कारखाना उभा राहिला. १९१२ मध्ये या कारखान्यातून पोलादाची पहिली लड बाहेर पडली. जलविद्युत प्रकल्प उभे राहिले. शिवाय साखर उद्योग, इलेक्ट्रो-केमिकल्स, बांधकाम व्यवसाय इ अनेक उद्योगात टाटांनी आपले पाय भक्कमपणे रोवले. जमशेदपूरच्या कारखान्यातून पोलादाचे उत्पादन सुरु झाल्यानंतर सगळ्यांना अतिशय आनंद झाला. कामगारांनी जल्लोष केला. भारतातही टाटांच्या कारखान्यातून पोलाद निर्मिती झाली याचा आनंद व्यक्त होत होता. या निमित्ताने भारताची क्षमता जगाला दिसून आली. याच कालखंडामध्ये पहिले महायुद्ध सुरु झाले होते. मेसोपोटेमियामध्ये वाहतूक करण्यासाठी ब्रिटिशाना रेल्वेमार्गाचे जाळे उभारायचे होते. त्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पोलादाची आवश्यकता होती. युद्धजन्य परिस्थितीमुळे पोलादाची टंचाई होती. या आणीबाणीच्या काळात टाटांनी ब्रिटिशांना पोलाद पुरवले. केवळ दोन वर्षांची बाल्यावस्था असलेल्या या कारखान्याने ( टाटा आयर्न अँड स्टील वर्क्स अर्थात तेव्हाचा टिस्को ) मेसोपोटेमिया, इजिप्त, पॅलेस्टाईन आणि पूर्व आफ्रिकेसाठी तब्बल १५०० मैल भरतील एवढे रूळ निर्यात केले. ब्रिटिशांनी सुद्धा टाटांच्या या कामगिरीबद्दल तोंडात बोटे घातली. एवढेच नव्हे तर तत्कालीन व्हॉईसरॉय लॉर्ड चेम्सफर्ड यांनी ' साकची ' या गावाचे नाव जमशेटजींच्या या अद्वितीय योगदानाबद्दल ' जमशेटपूर ' होईल असे जाहीर केले. त्याशिवाय जवळच्याच ' कालिमती ' या रेल्वेस्टेशनचे नाव ' टाटानगर ' असे ठेवण्यात आले.

या सगळ्या घडामोडी सुरु असताना एक अप्रिय घटना घडली. जमशेटजींचे सुपुत्र आणि दोराबजींचे धाकटे बंधू रतन यांचा १९१८ मध्ये मृत्यू झाला. त्यांच्या पत्नीचे नाव नवाजबाई होते. रतन यांच्या जागी या नवाजबाई टाटा अँड सन्स च्या स्थायी संचालक झाल्या. त्यांना कोणतेही अपत्य नसल्यामुळे त्यांनी जमशेटजींच्या पत्नीच्या बहिणीच्या मुलाला दत्तक म्हणून घेतले. त्याचे नाव नवल होते. पुढे या नवल यांना जो मुलगा झाला, त्याचेही नाव रतन असे ठेवण्यात आले. अर्थात हा रतन म्हणजे जमशेटजींचा पणतू आणि त्यांच्या रतन या मुलाचा नातू. पुढे जे आर डीं नी जेव्हा निवृत्ती स्वीकारली तेव्हा हेच रतन ' टाटा उद्योगसमूहाचे ' प्रमुख झाले. त्यांनी सुद्धा टाटांच्या परंपरेला साजेशी कामगिरी करून टाटांच्या नावलौकिकात भर घातली. टाटांचे कुटुंब म्हणजे अशा रतनांची खाणच !

जमशेटजींनी दोराबजी आणि आर डी यांना एकत्रितपणे काम करण्यास सांगितले होते आणि तसे ते करीतही होते पण तरी दोराबजी आणि आर डी यांचे सूर जुळत नव्हते.आर डींचे लग्न एका पारशी मुलीशी झाले होते. पण ती लवकरच निवर्तली होती. त्यांना तिच्यापासून कोणतेही अपत्य नव्हते. त्यांनी पुनर्विवाह केला नव्हता. त्यामुळे आपण पॅरिसला जाऊन स्वतंत्र व्यवसाय करावा असे आर डींच्या मनाने घेतल्यावर त्यांच्या मागे बायको किंवा मुलांचा कोणताही पाश नव्हता. व्यापारासाठी फ्रान्सला गेल्यानंतर फ्रेंच भाषा शिकणे आवश्यक आहे असे त्यांना वाटले. त्यांना जमशेटजींनी त्यासाठी एका शिक्षिकेचे नाव सुचवले. तिच्याकडे ते फ्रेंच शिकण्यासाठी जाऊ लागले. इथेच त्यांना त्यांच्या भावी आयुष्याची जोडीदारीण भेटली. तिचे नाव सुझान. तीही शिकायला येत होती. सुझान म्हणजे मूर्तिमंत सौंदर्य ! निळ्या निळ्या डोळ्यांची, सोनेरी केसांची परीच जणू काही ! दोघेही एकमेकांच्या प्रेमात पडले. दोघांनीही लग्न करायचे ठरवले. यावेळी आर डींचे वय होते ४५ वर्षे आणि सुझान होती केवळ वीस वर्षांची.

पारशी धर्मात धर्माबाहेर विवाहाला त्याकाळात अजिबात परवानगी नव्हती. त्यामुळे आपल्या लग्नाला परवानगी मिळेल का याची रास्त शंका आर डींच्या मनात होती. त्यांनी भीत भीतच ही गोष्ट जमशेटजींच्या कानावर घातली. क्षणभर जमशेटजीही गोंधळले पण नंतर त्यांनी मोठ्या मनाने या लग्नाला परवानगी दिली. जमशेटजींनी आपण केवळ रूढी परंपरावादी नसून नवीन गोष्टींचा देखील तेवढ्याच खुल्या मनाने स्वीकार करू शकतो हे यातून दाखवून दिले. जमशेटजी केवळ त्यांच्या लग्नाला परवानगी देऊन थांबले नाहीत तर त्यांनी या दोघांच्या विवाहाप्रित्यर्थ इंग्लंडमध्ये थेम्स नदीच्या काठी असलेल्या एका आलिशान हॉटेलमध्ये सर्वांसाठी मेजवानीचे आयोजन केले. या प्रसंगी इंग्लंडमधील प्रतिष्ठित लोक तसेच तेथे स्थायिक असलेल्या पारशी बांधवांनी हजेरी लावली. नंतर जमशेटजींनी या जोडप्याला मुंबईला नेऊन रीतसर धार्मिक पद्धतीने सुझानला पारशी धर्मात समाविष्ट करून घेतले. सुझान आता टाटांची सून झाली. या सुनेचे नाव 'सुनी ' असे ठेवण्यात आले. पारशी भाषेत सुनी म्हणजे सोनेरी केसांची. सुनीसुद्धा आपल्या पतीबद्दल असणाऱ्या प्रेमापोटी भारतीय रीतिरिवाज आत्मसात करण्याचा प्रयत्न करीत होती.

१९०२ मध्ये सुनी आणि आर डींचा विवाह झाल्यानंतर सुनीला पहिली मुलगी झाली. तिचे नाव सिला ठेवण्यात आले. या मुलीच्या पाठीवर जहांगीरचा जन्म झाला. जहांगीर म्हणजेच जे आर डी. जहांगीर या नावाचा अर्थ होतो जग जिंकणारा. या जहांगीरने आपले नाव सार्थ केले. त्याने आपल्या वागणुकीने आणि कर्तृत्वाने खरोखरच जग जिंकले. त्याला लहानपणी घरात ' जेह ' म्हणून हाक मारत असत. जहांगीर नंतर सुनीला आणखी एक मुलगी झाली. तिचे नाव शेदाबेह. यानंतर आर डीं आणि सुनी यांना आणखी दोन मुले झाली, ती म्हणजे दाराब आणि जिमी. सुनी आता पाच अपत्यांची आई झाली होती.

जेहच्या बालपणातील बरीचशी वर्षे आपल्या आईसोबत आणि फ्रान्समध्ये गेली. त्यामुळे फ्रेंच ही त्याची मातृभाषा झाली. त्याला फ्रेंच भाषा, फ्रेंच वाङ्मय आवडायचे. मुंबईच्या शाळेतील इंग्रजी शिक्षण त्याला तितकेसे आवडत नसे. शिवाय इंग्रज लोक भारतात भारतीय इतिहास शिकवायचा सोडून त्यांचा इतिहास का शिकवतात याचाही त्याला राग येई. जेहचे वडील आर डी व्यापारानिमित्त सतत फिरतीवर असायचे त्यामुळे या पाचही मुलांच्या शिक्षण आणि संगोपनाची जबाबदारी सुनीवर येऊन पडत होती. तिच्या नाजूक प्रकृतीला ही जबाबदारी पेलणे तसे कठीणच जात होते.

( क्रमशः पुढील भाग रविवारी )

©️ विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव

१२/०२/२०२१

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित शेअर करावा )