आनंदघन : लता मंगेशकर - भाग एकोणचाळीस

 उगवतीचे रंग 

स्वातंत्र्यसंग्रामावर आधारित दोन प्रेरणादायी पुस्तके...

 या महिन्यात १७ नोव्हेंबर २०२४ या दिवशी डॉक्टर मीना श्रीवास्तव यांनी हेमंत सामंत यांच्या मराठी लेखांच्या केलेल्या हिंदी अनुवादाची दोन पुस्तके प्रसिद्ध झाली. त्यातील पहिले म्हणजे भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन की अनकही कहानिया आणि दुसरे पुस्तक आहे ते म्हणजे भारतीय स्वतंत्रता संग्राम के अनदेखे समरांगण. मुंबईतील ज्येष्ठ स्वातंत्र्य सैनिक आणि ज्यांनी आपल्या वयाची १०० वर्षे पूर्ण केले आहे असे डॉ. जी जी पारिख यांच्या हस्ते या पुस्तकांचे प्रकाशन झाले ही विशेष आनंद आणि अभिमानाची गोष्ट. ज्येष्ठ साहित्यिक हेमंत बावनकर यांनी या पुस्तकांना प्रस्तावना लिहिली आहे.

आपल्या स्वातंत्र्याचा अमृत महोत्सव आपण नुकताच साजरा केला. आपल्या या देशाला स्वातंत्र्य मिळण्यासाठी अनेकांनी आपल्या प्राण्यांची आहुती दिली, आपल्या सुखावर, घरादारावर तुळशीपत्र ठेवले. ज्यांनी ज्यांनी या स्वातंत्र्यासाठी त्याग केला, त्यांची आठवण ठेवणे, त्यांचे कृतज्ञतापूर्वक स्मरण करणे आणि त्यांनी केलेल्या बलिदानाची जाणीव ठेवून आपल्या देशाप्रती आपले कर्तव्य बजावणे हे प्रत्येक जागरूक नागरिकाचे कर्तव्य आहे.

स्वातंत्र्यासाठी ज्यांनी आपले आयुष्य पणाला लावले असे महात्मा गांधी, लालबहादूर शास्त्री, पंडित नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्यासारखे नेते आणि स्वा. सावरकर, भगतसिंग, चंद्रशेखर आजाद, राजगुरू यांच्यासारखे महान स्वातंत्र्य सैनिक आपल्याला परिचित असतात परंतु आपल्या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी अशा हजारो तरुणांनी बलिदान दिले आहे की ज्यांची नावेही आपल्याला माहिती नसतात. अशा अनेक ज्ञात अज्ञात स्वातंत्र्यवीरांची माहिती करून देण्याचे मोलाचे कार्य या पुस्तकांनी बजावले आहे. आपल्या स्वातंत्र्यवीरांनी केलेला त्याग आजच्या तरुण पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी ही पुस्तके मोलाची भूमिका बजावतील यात शंकाच नाही.

या दोन्ही पुस्तकात प्रत्येकी ३८/३८ ज्ञात अज्ञात अशा स्वातंत्र्यसैनिकांचा परिचय थोडक्यात परंतु अत्यंत माहितीपूर्ण आणि प्रेरणादायी अशा भाषेत करून देण्यात आला आहे. मूळ मराठी लेखन जरी प्रा. हेमंत सामंत यांचे असले तरी हिंदी भाषेतील ही पुस्तके अनुवादित आहेत असे कुठेही जाणवत नाही हेच डॉक्टर मीना श्रीवास्तव यांच्या अनुवादाचे कौशल्य आहे.

' अनकही कहानिया ' या पुस्तकात आपण ज्यांची नावे ही कधी ऐकली नसतील अशा उल्लाल येथील राणी अब्बक्का, जंगल महल येथील चुआड विद्रोह, गोहाथाईनचा तागी राजा, सर्वप्रथम मानवी बॉम्बचा वापर करणारी तामिळनाडूची राणी वेलु नचियार, दरोडेखोरांच्या भीतीने शस्त्रविद्या आत्मसात करणारी झाशीची झलकारी बाई, संबळपूर जिल्ह्यातील इंग्रजांना पळती हुई थोडी करणारे उलगुलान आंदोलन यासारख्या अनेक अंगावर रोमांच उभ्या करणाऱ्या स्वातंत्र्यसनानींची ओळख हे पुस्तक आपल्याला करून देते. केवळ आपल्या देशातीलच नव्हे तर आपल्या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी परदेशातही ज्यांनी ज्यांनी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले, त्याग केला अशाही स्वातंत्र्यवीरांची माहिती हे पुस्तक आपल्याला करून देते. आपल्यासाठी तो काळ जणू जिवंत होतो इतक्या सुंदर पद्धतीने या सत्यकथा आपल्यासमोर साकार होतात.  स्वातंत्र्याच्या बलिदानाच्या या कथा आपल्यापर्यंत कधी पोहोचल्याच नाहीत. त्यांची ओळख हे पुस्तक करून देते म्हणूनच या पुस्तकाचे ' अनकही कहानिया ' हे नाव अतिशय सार्थ आहे.

स्वातंत्र्यपूर्व काळात भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्याच्या उर्मीने संपूर्ण देश जागृत झाला होता. देशांमध्ये ठिकठिकाणी स्वातंत्र्यासाठी लढा सुरू होता. अशा ठिकाणांची आणि तिथे सुरू असलेल्या लढ्यांची प्रेरणादायी ओळख ' अनदेखे समरांगण ' हे पुस्तक आपल्याला करून देते. जेथे स्वातंत्र्याचे धगधगते आंदोलन पेटले होते अशा ३८ ठिकाणांची माहिती हे पुस्तक आपल्याला करून देते. यामध्ये कित्तूर येथील राणी चन्नम्मा, बराकपूर येथे मंगल पांडे यांनी केलेला विद्रोह, नरगुंड येथे भास्करराव भावे यांनी केलेला विद्रोह, मलेरकोटला येथील कुका विद्रोह, कलकत्त्यातील गुप्त बैठकींचे असलेले माणिकटोला बाग हे स्थान, त्याचप्रमाणे सन फ्रान्सिस्को येथील युगांतर आश्रम, चंपारण्य आंदोलन, फिजी येथील इंडियन इंपिरियल असोसिएशन, अमृतसर येथील जालियनवाला बाग हत्याकांड, चौरी चौरा येथील असहकार आंदोलन आदी स्वातंत्र्यासाठी झालेल्या विविध आंदोलनांचा, लढ्यांचा आणि संघर्षाचा रोमहर्षक परामर्श या पुस्तकात घेण्यात आला आहे. 

या पुस्तकाच्या आपल्या प्रस्तावनेत डॉ मीना श्रीवास्तव म्हणतात की आज ज्या स्वातंत्र्याचा आपण आनंद उपभोगतो आहोत ते स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी आपल्या स्वातंत्र्य सैनिकांनी त्यांच्या प्राण्यांचे बलिदान दिले. यामध्ये स्त्रीपुरुष, तरुण, वृध्द, लहान मुले कोणीही मागे राहिले नाही. त्यांच्या अतुलनीय त्यागामुळेच आज भारत स्वतंत्र प्रजासत्ताक राष्ट्र झाले आहे. परंतु अशा स्वातंत्र्यवीरांच्या बलिदानाला आपण विसरत चाललेलो आहोत. त्यांच्या जयंती, पुण्यतिथी आपण साजऱ्या करतो, त्यादिवशी त्यांच्यावर भाषणे करतो, त्यांच्या प्रतिमेला पुष्पहार अर्पण करतो आणि नंतर दुसऱ्या दिवशी त्यांना आपण विसरून पण जातो. आपल्या भागामध्ये कोणते स्वातंत्र्य सैनिक होऊन गेले आहेत, त्यांनी स्वातंत्र्यासाठी कोणते बलिदान दिले आहे हे सुद्धा आपल्याला माहिती नसते अशी खंत त्या व्यक्त करतात.  तर ही पुस्तके शाळाशाळातील मुलांपर्यंत पोहोचली पाहिजेत आणि त्यांना स्वातंत्र्याचा हा धगधगता इतिहास माहिती झाला पाहिजे असे आपल्या मनोगतात हेमंत बावनकर यांनी म्हटले आहे. डॉ. मीना श्रीवास्तव यांनी ही पुस्तके या स्वातंत्र्यलढ्यात ज्यांनी ज्यांनी बलिदान दिले आहे अशा क्रांतिकारकांना अर्पण केली आहेत. यातून त्यांनी आपली या क्रांतिकारकांप्रती असलेली तळमळ  आणि देशभक्तीचा परिचय करून दिला आहे. त्यांची ही पुस्तके आबालवृद्धांपर्यंत पोहोचावीत, विशेषतः तरुणांनी ही पुस्तके वाचून प्रेरणा घ्यावी अशा प्रकारच्या शुभेच्छा व्यक्त करतो. या पुस्तकांच्या उपलब्धीसाठी डॉ मीना श्रीवास्तव यांच्याशी 99201 67211 या व्हाट्सअप क्रमांकावर संपर्क साधावा.

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव. 

२६/११/२०२४

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )