गेले द्यायचे राहून...

उगवतीचे रंग 

गेले द्यायचे राहून... 

कवी आरती प्रभू यांची एक सुंदर कविता आहे. 

 गेले द्यायचे राहुनी तुझे नक्षत्राचे देणे 

माझ्यापाशी आता कळ्या आणि थोडी  ओली पाने. 

कधी कधी असं सुंदर, आवश्यक असलेलं नक्षत्रांचं देणं राहून जातं. हातात फार काही उरत नाही. काळ हातातून निसटून गेलेला असतो. राहून गेलेल्या गोष्टींची बोच मात्र मनाला लागून राहते. 

कधी कधी मला वाटतं की आपलं आयुष्य एखाद्या क्रेडिट कार्डसारखं आहे. काय हवं ते आपल्याला आधी देऊन टाकलेलं असतं. नंतर आपल्याला ते फेडायचं असतं. आपण ते ऋण कसं फेडतो यावर पुढील सगळा व्यवहार अवलंबून असतो. आईवडील आपल्याला शिकवतात, मोठं करतात. गुरुजन ज्ञान देतात. शेतकऱ्याने शेतात अन्न पिकवल्याने आपल्याला खायला मिळतं. मित्र, समाज, आप्तेष्ट या साऱ्या साऱ्यांचं आपल्यावर ऋण असतं. ते जमेल तसं आपल्याला परत करायचं असतं. त्याच्यासाठी मुदत दिलेली नसते, ठराविक असं व्याज नसतं आणि फेडलं नाही तर काही गुन्हा दाखल होण्याची शक्यता फारशी नसते. पण परत करणं हे आपलं नैतिक कर्तव्य असतं. आपल्यावरचे संस्कार किती प्रभावी आहेत त्यावर हे ठरतं. 

माझं ज्यांच्यावर खूप प्रेम होतं असे माझे वडील शेवटी शेवटी थकले होते. त्यांचं वय बरंच झालं होतं. मी शाळेत शिक्षक म्हणून काम करत होतो. मी शाळेत जायला निघालो की त्यांचं लक्ष माझ्याकडे असायचं. माझ्या चेहऱ्याकडे नजर लावून असायचे. ' बाबा, येतो मी...' असं म्हटलं की त्यांच्या चेहऱ्यावर हास्य फुलायचं. बऱ्याचदा त्यांना सांगूनच जायचो मी. पण कधी कधी धावपळीत असताना माझ्याकडून तेवढंही सांगणं व्हायचं नाही. मी गर्दीत निघून जायचो. त्यांचे डोळे आशेने माझ्याकडे लागलेले असायचे. मग मलाच अपराध्यासारखं वाटायचं. काय विशेष असं हवं असायचं त्यांना... ? जाताना आपल्या मुलानं त्यांच्याकडे प्रेमभराने पाहावं, सांगून जावं एवढीच त्या प्रेमळ पित्याची अपेक्षा असायची. 

शाळेत प्रचंड काम असायचं. वर्गात मोठमोठ्यानं शिकवणं, घसा दुखायचा. मुलांची सारखी कलकल. शाळेतून आलो की डोकं भणाणून गेलेलं असायचं. मग असं वाटायचं की कोणाशी काहीच बोलू नये.  काही काळ अगदी शांत बसून राहावं. तसा प्रयत्न  करायचो देखील. पण त्यावेळी पुन्हा वडिलांची अपेक्षा असायची की मी क्षण दोन क्षण त्यांच्याजवळ बसावं. त्यांची थोडी मायेनं चौकशी करावी. पण त्या परिस्थितीत कधी कधी तेही नाही व्हायचं माझ्याकडून. बाबा तर आता नाहीत. पण आता ते क्षण आठवले की वाटतं आपलं चुकलंच. आपण कितीही थकलेलो असलो, काही असलं तरी त्यांच्याजवळ बसायला हवंच होतं. त्यांची आस्थेनं विचारपूस करायला हवी होती. त्यांना वेळच्या वेळी जेवणखाण, औषधे सगळं काही मिळत होतं. पण तेवढंच पुरेसं होतं का ? 

पुढे पुढे जसजसं त्यांचं शरीर थकत गेलं तसतशा शारीरिक तक्रारी वाढू लागल्या. रात्री अनेकदा त्यांना लघुशंकेसाठी उठावं लागायचं. वयानुसार नजर कमी झाल्याने रात्री दिसायचं नाही. दिवा सुरु ठेवावा लागायचा. त्यांना तहानही खूप लागायची. पण म्हणतात ना जावे त्याच्या वंशा तेव्हा कळे... तसेच झाले माझे. मी उगीचच त्यांना म्हणायचो की बाबा, रात्री जास्त पाणी पिऊ नका. पण मला कळले की म्हातारपणी तोंडात लाळेची निर्मिती कमी होत असल्याने तोंडाला कोरड पडते. बऱ्याच वृद्ध लोकांना रात्री उठून लघुशंकेसाठी जावेच लागते. आता हे सगळे कळले आहे. पण बाबा राहिले नाहीत. आठवणींनी डोळे भरून येतात. 

वडील माझ्यासाठी आदर्श होते. प्रेमळ होते. त्यांनी माझ्यासाठी आपल्या कर्तव्यात कोणतीही कसूर ठेवली नव्हती. मी देखील त्यांची कधी आज्ञा मोडली नाही. माझ्याकडून त्यांच्यासाठी जे जे करणे शक्य होते ते ते केले. त्यांना आनंद देण्याचा प्रयत्न केला. पण तरी देखील वर उल्लेख केलेल्या काही काही गोष्टींची बोच माझ्या मनाला लागून राहिली.  कुठेतरी हे ' नक्षत्रांचे देणे ' द्यायचे राहून गेले. असं काही खरं तर आपल्या हातून राहून जाऊ नये. कारण ते करण्याची संधी पुन्हा येत नाही. 

माझे बाबा मला खूप आवडायचे. माझं त्यांच्यावर प्रेम होतं पण ते असताना मी  कधी म्हटलं का की बाबा तुम्ही मला खूप आवडता. तुम्ही मला हवे आहात ? ते मला आवडत होते, हवे होते हे तर खरंच पण त्यांना जर मी तसं जवळ बसून बोललो असतो तर त्यांना किती छान वाटलं असतं ! आता मला त्यांना तसं सांगावं असं लाख वाटलं तरी आता माझ्या हातात काही नाही. बाबा, तुमचं हेही देणं माझ्याकडे बाकी आहे. 

आपली आई सारखी आपल्यासाठी राबत असते. आपल्याला वाढवताना तिने किती खस्ता खाल्ल्या असतील हे ती कधी सांगते का ? कवी माधव ज्युलियन यांची ' प्रेमस्वरूप आई ' कविता ऐकताना, राजा और रंक चित्रपटातील ' तू कितनी अच्छी हैं ' ऐकताना, तारे जमीपर या चित्रपटातील ' तुझे सब हैं पता मेरी माँ ' ऐकताना मी खूप रडलो आहे. अजूनही ती गाणी लागली की डोळ्यात अश्रू उभे राहतातच. पण मी किती वेळा आईजवळ बसलो ? तिच्या मांडीवर डोके ठेवून झोपलो ? तिला किती वेळा म्हटले की आई तू मला खूप आवडतेस ! तू मला हवी आहेस ! आई आहे, मातृछत्र आहे, अजून आहे हे माझे केवढे भाग्य ! अजूनही मी तिच्याजवळ गेलो की लहान होतो. मांडीवर डोके ठेवून काही क्षण पडून राहतो. तीही प्रेमळपणे माझ्या डोक्यावरून, चेहऱ्यावरून हात फिरवते. जगातली सर्व दुःख, ताप हरण करण्याचं सामर्थ्य तिच्या त्या प्रेमळ हातात आहे. पण पूर्वी मी असे काही क्षण फुकट दवडलेच ना...! 

जीवनात असे अनेक प्रसंग येतात. त्या प्रसंगी नियती तुमच्याकडून परतफेडीची अपेक्षा करत असते. तुम्ही नाही दिले तर त्यावेळी काही फारसे बिघडत नाही. पण ते ऋण तुमच्यावर, तुमच्या नावावर जमा असते. त्याचे व्याजही वाढत जाणारे असते. 

परवा एका ओळखीच्या गृहस्थांकडे गेलो. त्यांच्यासाठी एक पुस्तक भेट म्हणून दिले. काहीतरी खायला म्हणून घेऊन गेलो. पण गेलो तेव्हा अचानक कळले की त्या दिवशी त्यांच्या नातवाचा वाढदिवस आहे. त्यांनी त्याला बोलावून मला नमस्कार करण्यास सांगितले. तो मुलगाही मोठा गोड आणि आज्ञाधारक होता. त्याने लगेच नमस्कार केला. मीही त्याला ' आयुष्यमान हो, खूप मोठा हो...' म्हणून आशीर्वाद दिला. मुलगा निघून गेला. पण नंतर मला लक्षात आले की त्या मुलासाठी आपण काही आणू शकलो नव्हतो तरी काहीतरी पैसे त्याला वाढदिवसाची भेट म्हणून देता आले असते. पण वेळ निघून गेली होती. आता मी पुन्हा कधीतरी जाईन तेव्हा त्याच्यासाठी काहीतरी घेऊन जाईनच हा भाग वेगळा पण ती वेळ, तो दिवस आता पुन्हा थोडाच येणार आहे ! इथेसुद्धा गेले द्यायचे राहून... 

असे खूप प्रसंग घडतात. कधी कधी रस्त्याने एखादी भिकारीण कडेवर असलेल्या मुलासह आपल्याकडे दीनवाणेपणाने याचना करीत असते. पण आपल्यातला व्यवहारी माणूस आपल्याला सांगतो, ' अरे यांचे हेच उद्योग असतात. काही काम करत नाहीत. वगैरे वगैरे. ' मग आपण सराईतासारखे त्याकडे दुर्लक्ष करतो. नंतर मला वाटत राहतं की आपण दवाखान्यात डॉक्टरांनी मागितले तेवढे पैसे दिले, मेडिकलवर सांगतील तेवढ्या पैशांची औषधे घेतली. हजार दोन हजार हॉटेलचं बिल दिलं, शे दोनशे रुपये आईस्क्रीमवर खर्च केले. पण दोन पाच रुपयांसाठी आपला हात खिच्याकडे गेला नाही. 

विंदा करंदीकर आपल्या ' माझ्या मना बन दगड ' या कवितेत म्हणतात 

हा रस्ता अटळ आहे !
अन्नाशिवाय, कपड्याशिवाय
ज्ञानाशिवाय, मानाशिवाय
कुडकुडणारे हे जीव
पाहू नको, डोळे शिव !
नको पाहू जिणे भकास,
ऐन रात्री होतील भास
छातीमधे अडेल श्वास,
विसर यांना दाब कढ
माझ्या मना बन दगड !

तसं तर झालं नाही ना...? खरंच दगड बनलं का माझं मन ?

नाही व्हायचं मला दगड 

नाही व्हायचं व्यवहारी 

देऊन टाकायचं हे देणं 

नको जिणं कर्जबाजारी 

किती राहिली वर्ष बाकी 

नाही कुणाला ठाऊक 

देऊन टाकावं नक्षत्राचं देणं 

एवढंच आता ठाऊक ! 

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव