लेबल्स..

 उगवतीचे रंग 

लेबल्स.. 

सध्या लेबल्सचा जमाना आहे. जिकडे पाहावं तिकडे कुठलं ना कुठलं लेबल.  घरातल्या वस्तूंवर गृहिणी लेबल लावून ठेवते. पटकन सापडाव्यात म्हणून. याचा उपयोग तिलाच होतो असं नाही. ती घरी नसेल तेव्हा तिचा नवरा, मुलं या सगळ्यांना त्याचा उपयोग होतोच. पण कधी कधी गंमतही होते. वर लेबल लावलेलं असतं वेगळं आणि आतमध्ये वस्तू असते वेगळीच ! मग होते गडबड. कधी साखरेऐवजी मीठ पडतं तर कधी ज्वारीच्या पिठाऐवजी डाळीचं पीठ. भाकरी बनवणारा म्हणतो की आज भाकरी का जमत नाहीये ? अशी चिकट का होतेय ? ही सगळी गडबड झाली ती चुकीच्या लेबलामुळे. एक वेळ लेबल नसते लावले तरी चालले असते. कारण मग माणूस ती वस्तू पाहून घेतो. पण लेबल असले की निश्चिन्त असतो. त्याने गृहीत धरलेलं असतं की इथे साखर म्हणजे साखरच असणार, डाळीचं पीठ म्हटलं की डाळीचं पीठ असणार ! 

' लेकिन दाल में कुछ काला हैं...' हे ती वापरल्याशिवाय कळत नाही. असंच माणसांचंही होतं बरं का ! आपल्याला सवयच झालेली असते ना सतत प्रत्येकाला लेबल चिकटण्याची. काही काही संवाद बघा नेहमी आपल्या कानावर पडतात... तुमच्याही आजूबाजूला ते नक्कीच घडत असणार. नमुन्यादाखल काही संवाद बघा... 

' तो ना, अहो कमालीचा बावळट आहे. त्याचं काय ऐकता ? 

' आमचे हे म्हणजे नुसते भोळे सांब  ! त्यांना काही लक्षातच येत नाही. ' 

' तो ना, स्वतःला फार शहाणा समजतो. ' 

' अहो, त्याच्याकडे सगळा दोन नंबरचा पैसा आहे. म्हणून उडवतो नवीन नवीन गाड्या. ' 

' नाहीतरी बायकांना फार अक्कल नसते. त्यांच्या बोलण्याकडे फार लक्ष देऊ नका. ' 

वगैरे वगैरे... ! नमुन्यादाखल काही संवाद दिले आहेत. तुमच्याही कानावर कधी ना कधी अशा प्रकारचे संवाद नित्य पडतच असणार...! कधी केलाय गांभीर्याने विचार यावर ? आपण ते नुसतेच ऐकून सोडून देतो. विविध व्यक्तींना अशी विविध लेबल्स लावल्यामुळे आपण त्यांच्याकडे निकोप दृष्टीने पाहूच शकत नाही. 

एकदा कोणाच्या तरी वाढदिवसाचा जाहीर कार्यक्रम आयोजित केला होता. त्या कार्यक्रमासाठी जे प्रमुख पाहुणे आले होते, ते त्या वाढदिवस असणाऱ्या व्यक्तीची आपल्या भाषणातून स्तुती करीत होते आणि ते साहजिकही होते. पण श्रोत्यात बसलेल्या काहींना हे पाहवत नव्हते. ते म्हणत होते, ' हं, हे प्रमुख पाहुणे ना आता त्यांची स्तुतीच करणार ! त्या व्यक्तीच्या वाढदिवसाच्या दिवशी कोणी तरी त्याच्याबद्दल चांगले बोलतो आहे तर बोलू द्या ना यार. तुम्हाला काय प्रॉब्लेम आहे ? पण नाही, आम्हाला ते मान्यच होणार नाही. 

एखाद्या व्यक्तीत चांगले गुण असू शकतात आणि त्याची तारीफ केली पाहिजे हे आम्हाला पटतच नाही. याचे कारण म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीला आम्ही लावलेले लेबल्स. लेबल्स म्हणजे काय तर एखाद्या व्यक्तीवर, वस्तूवर आपण मारलेला शिक्का. गोंधळ होतो तो त्या शिक्क्यामुळे. दुसऱ्या शब्दात सांगायचं तर लेबल्स म्हणजे एक प्रकारचे चष्मेच म्हणा ना ! एकदा का तो विशिष्ट दृष्टिकोनाचा चष्मा आपण चढवला की सगळे आपल्याला तसेच दिसायला लागले. दृष्टी दूषित होते. यालाच म्हणायचे पूर्वग्रह. नेता म्हटला म्हणजे तो भ्रष्टच असणार, अधिकारी, पोलीस म्हटला की तो लाचखाऊच असणार, शिक्षक म्हटला की तो पाट्या टाकणारच असणार, गृहिणी म्हटलं की तिला काय काम वगैरे वगैरे. ज्या स्त्रिया सुंदर असतात, त्या बुद्धिमान असतातच असे नाही असेही काही समज आपण करून घेतलेलले असतात. सौंदर्य आणि बुद्धिमत्ता यांची फारकत असते अशा प्रकारचे अनेक पूर्वग्रहदूषित दृष्टिकोन आपण बाळगत असतो. नव्हे आपल्या मुलांमध्येही ते नकळत विकसित करत असतो. या असल्या दृष्टिकोनामुळे आपण सगळ्या चांगल्या गोष्टींची माती करून टाकली आहे. कारण आपल्या नजरेला काही चांगले दिसतच नाही. 

मग लहान मुलं सुद्धा आपल्या नजरेतून सुटत नाही. आपलं पोरगं गुणाचं आणि शेजाऱ्याचं लबाड. आता काय म्हणावं अशा वृत्तीला ! मुलंच असतात ती ! त्यांचं खेळणं, हसणं याकडे सुद्धा आपण निर्मळ नजरेनं पाहू शकत नाही का ? मला कधी कधी मंगेश पाडगावकरांची ' यांचं असं का होतं कळत नाही...' ही कविता आठवते. काही जण सतत गंभीरराव असतात. सकाळी पेपर आला की पाच दहा मिनिट पेपर पाहणार. मग हातातून टाकून देऊन म्हणणार ' आजकाल पेपरमध्ये वाचण्यासारखं काही असतंच नाही. ' नवीन गाण्यांबद्दल ते दोन शब्द कधी चांगले बोलणार नाहीत. आताची गाणी म्हणजे नुसती धांगडधिंगा. पूर्वीची गाणी काय होती ! अर्थपूर्ण, मधुर संगीत वगैरे वगैरे. मित्रांनो, यातील काही गोष्टी काही अंशाने खऱ्या असतीलही. पण सरसकट सगळ्या गोष्टी म्हणजे तशाच असं जे लेबल आपण लावतो ना, ते जीवनाचा आनंद भरभरून घ्यायला आपल्याला परावृत्त करतं. मग त्यात असलेल्या काही चांगल्या गोष्टीही आपल्याला दिसत नाही. 

आजही ताज्या दमाचे उत्तम संगीतकार, गायक पुढे येताहेत. सगळेच नेते भ्रष्ट आणि लबाड नाहीत. काही चांगलं कामही करतात. सगळेच सरकारी अधिकारी भ्रष्ट नसतात. काही सरकारी अधिकारी आजच्या परिस्थितीही चांगलं काम करताना दिसतात. काही पोलीस लोकांना मदतही करतात. गृहिणी म्हणजे तिला काही काम नाही असं नसतं. बरेचसे शिक्षक मनापासून शिकवत असतात. सौंदर्यस्पर्धेत स्त्रियांचं नुसतं सौंदर्य पाहिलं जात नाही तर त्यांच्या बुद्धिमत्तेचीही परीक्षा घेतली जाते. विद्येची देवता सरस्वती हिच्या नुसत्या प्रतिमेकडे पाहिलं तरी तिच्या ठायी सौंदर्य आणि बुद्धिमत्ता एकवटली आहे असे आपल्याला दिसून येईल. समृद्धीचं प्रतीक असलेल्या देवी लक्ष्मीबद्दल देखील असंच म्हणता येईल. सौंदर्य आणि बुद्धिमत्तेचा मिलाफ ही आपली परंपरा आहे. सरस्वती आणि लक्ष्मी हे तर पुराणातील दाखले म्हणून काही लोक फेटाळतील. पण आपल्याकडे अनेक महापुरुषांचे जीवन घडवणाऱ्या त्यांच्या माता म्हणजे सुंदरता आणि बुद्धिमत्ता यांचा मिलाफ होता. झाशीची राणी, महाराणी येसूबाई, पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर ही इतिहासातील उदाहरणे याची साक्ष आहेत. 

 एखाद्या विनॊदावर खळखळून हसणं, मनमोकळी दाद देणं, एखाद्याच्या चांगल्या गुणांचं तोंडभरून कौतुक करणं या साध्या साध्या गोष्टींना आणि त्यातून मिळणाऱ्या आनंदाला आपण पारखे होत चालले आहोत. प्रसिद्ध कवी वर्डस्वर्थची एक कविता आहे. कवितेचं नाव आहे ' द वर्ल्ड इज टू मच विथ अस. ' या कवितेत कवी म्हणतो की मनुष्य सभोवतालच्या या क्रूर जगात पुरता गुरफटला आहे. हे जग फक्त देवाणघेवी पुरतं मर्यादित झालं आहे. माणूस निसर्गापासून दूर चालला आहे. त्यामुळे साध्या साध्या गोष्टींच्या आनंदाला पारखा होत चालला आहे. या बजबजपुरी असणाऱ्या जगात राहण्यापेक्षा मला निसर्गात राहणे आवडेल किंबहुना निसर्गाचाच एक भाग बनून राहणे आवडेल. 

© विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव 

२२/०५/२०२२

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित अग्रेषित करावा )