भारतरत्नावली द्रष्टा उद्योगपती : जे आर डी टाटा ( भाग तेरा )

 उगवतीचे रंग

विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव

भारतरत्नावली

द्रष्टा उद्योगपती : जे आर डी टाटा ( भाग तेरा )

रोमारोमात देशभक्ती...

जे आर डी म्हणजे रोमारोमात देशभक्ती भिनलेला उद्योगपती. त्यांनी तयार केलेल्या मुंबई योजना किंवा बॉंबे प्लॅन बद्दल आपण भाग अकरा मध्ये डॉ जॉन मथाई यांची माहिती घेताना पाहिले आहे. देशातील आघाडीच्या उद्योगपतींना घेऊन तयार केलेल्या या योजनेत स्वातंत्र्यानंतर देशातील सर्वसामान्य नागरिकांच्या आशाआकांक्षाचा विचार करून तरतुदी केलेल्या होत्या. पण स्वातंत्र्यानंतर जेव्हा देशासाठी पंचवार्षिक योजनांचे नियोजन करण्यात आले, तेव्हा जे आर डींच्या सूचना गांभीर्याने घेतल्या गेल्या नाहीत. त्यानंतरही जे आर डींनी आत्यंतिक तळमळीने वेळोवेळी अनेक सूचना सरकारला केल्या. त्यातील बऱ्याचशा राज्यकर्त्यांना सोयीच्या नव्हत्या म्हणून त्या अमलात येऊ शकल्या नाहीत हे उघड आहे.

जे आर डी आणि तत्कालीन पंतप्रधान पं नेहरू यांची खास मैत्री होती. या दोघांचेही वैशिष्ट्य म्हणजे दोघांनी अत्याधुनिक शिक्षण घेतलेले. दोघेही युरोपात शिकलेले होते. दोघांचीही विचारसरणी त्यामुळे आधुनिक होती. जे आर डींचे बालपण, शिक्षण जरी फ्रान्समध्ये झाले होते तरी त्यांची नाळ भारताशी घनिष्टपणे जोडलेली होती. एक उद्योगपती असूनही त्यांचे विचार, निर्णय आधी भारताच्या हिताचे विचार करणारे असत. कोणताही उद्योग सुरु करताना देशाचा विचार आधी असायचा. १९५१ मध्ये विकास योजनांचा आराखडा बनवण्यासाठी त्यांना भारत सरकारतर्फे निमंत्रण देण्यात आले. या बैठकीत त्यांनी भारताच्या वाढत्या लोकसंख्येबद्दल चिंता व्यक्त केली. भारताने प्रगती करायची असेल तर सर्वप्रथम भारताची लोकसंख्या नियंत्रणात ठेवायला हवी असे प्रतिपादन त्यांनी केले. तसे केले नाहीतर आपण भारताच्या विकासासाठी जे काही शिक्षण, अन्न, वस्त्र, निवारा, रोजगार इ बाबत प्रयत्न करीत आहोत, ते सर्व वाढत्या लोकसंख्येमुळे फोल ठरतील. जनतेची जीवनपातळी उंचावायाची असेल तर लोकसंख्यावाढ रोखणे हा एकमेव उपाय आहे. जेव्हा लोकसंख्या दुप्पट होईल, तेव्हा दारिद्र्य रेषेखालील लोकांची संख्याही दुप्पट होईल असे आकडेवारीसहित प्रतिपादन जे आर डींनी केले. पण पं नेहरूंचा या प्रश्नाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन सर्वस्वी वेगळा होता. ते म्हणाले, ' लोकसंख्या ही माझी ताकद आहे. '

दुर्दैवाने जे आर डींचे भाकीत खरे ठरले. सुरुवातीला ४० कोटींच्या असलेल्या लोकसंख्येने फक्त पंधरा वर्षातच १०० कोटींचा आकडा ओलांडला. जवळपास निम्मी जनता आजही दारिद्र्यरेषेखाली जीवन जगताना पाहायला मिळते. आज देशात घडणारा हिंसाचार, दहशतवाद, बेकारी, अस्वच्छता, रोगराई, पिण्याच्या शुद्ध पाण्याचा अभाव, बकाल शहरे आणि भकास खेडी यासारख्या अनेक समस्यांचे मूळ आपल्याला लोकसंख्यावाढीत पाहायला मिळते. लोकसंख्या ही शक्तीदेखील ठरू शकते पण रिकाम्या हाताला जेव्हा आपण काही रोजगार पुरवू शकू तेव्हा. अन्यथा हे रिकामे हात आपल्या पोटाची खळगी भरण्यासाठी गुन्हेगारी, दहशतवाद इ गोष्टींकडे वळल्याशिवाय राहत नाही.

पुढे १९५६ मध्ये जे आर डींनी युनोच्या सहकार्याने ' टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस ' ची स्थापना केली. नंतर टाटांतर्फे ' फॅमिली प्लॅनिंग फाउंडेशन ' ची स्थापना करण्यात आली. लोकसंख्यावाढ नियंत्रणात आणायची असेल तर स्त्रियांची साक्षरता वाढवणे गरजेचे आहे हे आकडेवारीनिशी टाटांच्या स्टॅटिस्टिक्स या विभागाने सिद्ध केले. स्त्री साक्षरतेसाठी प्रयत्न करणाऱ्या स्वयंसेवी संघटना, कुटुंबनियोजनाचे प्रकल्प इ ना टाटांतर्फे अर्थसहाय्य पुरवण्यात आले. आजही जे आर डी आणि त्यांची पत्नी थेली यांच्या वैयक्तिक संपत्तीचा ट्रस्ट असे काम करणाऱ्या संस्थांना अर्थसहाय्य पुरवत असतो.

स्वातंत्र्यानंतर सरकारने ऊर्जा, उद्योग, खाणी, रेल्वे, रस्ताबांधणी इ क्षेत्रात मोठी गुंतवणूक करायची ठरवले. सरकार जेव्हा सार्वजनिक क्षेत्रात उद्योग सुरु करणार होते तेव्हा या सार्वजनिक क्षेत्रातील उद्योगांवर देखरेख करण्यासाठी खाजगी संचालकमंडळ ठेवावे आणि त्याकरवी या उद्योगांचे नियंत्रण व्हावे अशी आग्रहाची सूचना जे आर डींनी सरकारला केली होती. पण राजकीय फायद्यासाठी जे आर डींच्या सूचनेला वाटाण्याच्या अक्षता लावण्यात आल्या. पैसा सरकारचा, काम करणारी माणसे सरकारी असे असताना खाजगी संचालक मंडळ नेमून त्यांना अधिकार का द्यायचे असा प्रश्न उपस्थित करून सर्व सार्वजनिक क्षेत्रातील उद्योग नोकरशहा आणि राजकारण्यांच्या ताब्यात देण्यात आले. त्याचा परिणाम असा झाला की हे उद्योग लालफितीचा कारभार, भ्रष्टाचार, कामकाजातील ढिलाई इ अनेक गोष्टींमुळे एकामागून एक तोट्यात जायला सुरुवात झाली. हे उद्योग चालवणे म्हणजे धरले तर चावते आणि सोडले तर पळते अशी परिस्थिती निर्माण झाली. आज यातील बरेचसे उद्योग खाजगी क्षेत्राकडे सोपवावेत या निष्कर्षाकडे सरकार आले आहे.

देशावर आलेल्या संकटात जे आर डींनी सरकारशी असलेले आपले मतभेद विसरून सहकार्य केले आहे. भारताची फाळणी झाल्यानंतर जेव्हा निर्वासितांचे लोंढे भारतात येऊ लागले, तेव्हा त्यांना आपल्या देशात सामावून घेण्यासाठी मानवतावादी विचार करणे गरजेचे होते. कारण ही मंडळी आपले घर, देश , जमीनजुमला आदी सगळ्या गोष्टी सोडून भारतात येणारे होते. त्यांच्या हृदयात फाळणीची भळभळती जखम होती. हा सगळा विचार करून जे आर डींनी आपल्या टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस मधील तज्ज्ञ व्यक्ती या व्यवस्थेसाठी स्वयंस्फूर्तीने पाठवून दिल्या. या तज्ज्ञांच्या तुकडीने आपल्या अभ्यासपूर्ण नियोजनाच्या साहाय्याने या निर्वासितांच्या पुनर्वसनासाठी अनेक योजना आखून दिल्या आणि म्हणूनच ही मंडळी भारतात स्थिरस्थावर होऊ शकली. पुढे या निर्वासितांच्या साहाय्यासाठी काम करणाऱ्या अनेक स्वयंसेवी संस्थांना टाटांच्या ट्रस्टने निधी उपलब्ध करून दिला.

देशावर जेव्हा जेव्हा चीन आणि पाकिस्तानचे आक्रमण झाले, त्या त्या वेळी त्यांनी आपल्या जमशेटपूरच्या कारखान्यातील तज्ज्ञ अभियंत्यांची एक फळीच लष्कराच्या मदतीसाठी पाठवून दिली. केवळ एवढे करूनच ते थांबले नाहीत, तर आपल्या सर्व कंपन्यातील फायद्यातील एक विशिष्ट हिस्सा सरकारच्या संरक्षण फंडाला मदत म्हणून पाठवला. त्यांच्या उद्योगाच्या दृष्टीने सरकारपातळीवर काही गोष्टी प्रतिकूल घडत असताना देखील देशाचा एक जबाबदार नागरिक म्हणून त्यांनी आपली भूमिका निभावली. आपल्या देशातील लोकशाही इंग्लंडसारख्या राष्ट्राच्या धर्तीवर चालवण्याऐवजी फ्रान्सप्रमाणे राष्ट्राध्यक्ष हा देशाच्या प्रमुखपदी असायला हवा असे त्यांचे मत होते. त्यासाठी हवे तर देशाच्या घटनेत बदल करायला हवा असे ते म्हणत. देशाच्या विकासासाठी राजकीय स्थैर्य आवश्यक आहे. सततच्या निवडणुका आणि त्यासाठी पैसा उपलब्ध करणे या गोष्टी म्हणजे भ्रष्टाचाराला आणि गैरकारभाला नियंत्रण ठरेल हे त्यांचे भाकीत खरे ठरताना दिसत आहे.

आपण ज्या शहरात राहतो, जेथे काम करतो तेथील वातावरण प्रसन्न वाटावे, सर्वानाच त्या चांगल्या वातावरणाचा फायदा मिळावा अशी त्यांची नेहमीच इच्छा असायची. त्याच दृष्टिकोनातून त्यांनी मुंबई असो की पुणे किंवा जेथे जेथे टाटांचे प्रकल्प असतील त्या त्या ठिकाणचे सौंदर्यीकरण करण्यावर भर दिला. मुंबईचे भूषण असणारे ताज हॉटेल, विविध उद्याने, सुशोभित केलेले चौक इ अनेक गोष्टी त्यांच्या या सौंदर्यदृष्टीची आणि सामाजिक जाणिवेची साक्ष देतात. राजकारण्यांनी केवळ मतपेट्यांसाठी केलेले लोकांचे लांगुलचालन त्यांना पसंत नव्हते.

( क्रमशः पुढील भाग रविवारी )

©️ विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव

०५/०२/२०२१

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

( कृपया लेख नावासहित शेअर करावा )