रामकथा - भाग सतरा ( रामकथेचे महत्व - भाग दोन )

 उगवतीचे रंग 

विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव 

रामकथा - भाग सतरा  ( रामकथेचे महत्व - भाग दोन ) 

रामकथा आजपर्यंत अनेक विद्वान आणि ज्यांची वाणी रसपूर्ण आहे अशा अनेक अधिकारी व्यक्तींनी सांगितली आहे. आपण सर्वानी ती वेगवेगळ्या ठिकाणी ऐकली, पाहिली किंवा वाचली असेल. तरीही माझ्यासारख्या एका अतिसामान्य व्यक्तीकडून आपण ती ऐकत आहात, वाचत आहात हे माझे केवढे भाग्य ! 

मला खरोखर प्रश्न पडतो की वाल्मिकींसारख्या तपस्वी मुनींनी रामायण का लिहिलं असेल ? आपली साधना, तपस्या सोडून हा ग्रंथ लिहिण्यासाठी कर म्हणून प्रवृत्त झाले असतील ? राम आणि रावणाचं जे युद्ध झालं त्याने वाल्मिकी प्रभावित झाले असावेत का ? पण मग इतिहासात तर अशी अनेक युद्धे झाली. त्यासाठी एवढी प्रदीर्घ कथा लिहिण्याची काय गरज होती ? वाल्मिकींनी लवकुशांना रामायण शिकवले आणि त्यांच्याकडून ते मुखोद्गत करून घेतले, ते रामापुढे केवळ सांगण्यासाठी ? की ते रामायण राम नावाच्या चक्रवर्ती सम्राटापुढे ठेवून त्यांना त्याच्याकडून काही अपेक्षा होती ? माझ्या रसिक वाचक मित्रानो, यापैकी कोणताही उद्देश वाल्मिकींचा नव्हता. 

रामायण काळात मानवी मूल्ये आणि त्यांचं आचरण करणारे प्रजाजन आणि राजघराण्यातील व्यक्ती यांनी आपल्या उदाहरणाने एक उच्चतम आदर्श उभा केला आहे. त्यामुळे रामायणाकडे जर आपण इतिहास या दृष्टीने पाहू, तर तो मानवी मूल्यांच्या आचरणाचा सुवर्णकाळ होता असे म्हणावे लागेल. त्या काळातील हे वागणुकीचे आदर्श, उच्च मानवी मूल्ये, भावनेपेक्षा कर्तव्याला दिलेले श्रेष्ठ स्थान, पराकोटीची सात्विकता, मनाचा शुद्ध आणि निर्मळपणा हे दुसरीकडे कुठे शोधूनही सापडणार नाहीत. याच गोष्टी वाल्मिकींना आपल्यासमोर ठेवायच्या होत्या, म्हणून हे रामायण. हे सगळे आदर्श पाहिल्यानंतर जे नास्तिक लोक आहेत, त्यांना सुद्धा रामराज्य हवे असे वाटायला लागते, यातच रामायणाचे महत्व आहे. 

आज आमच्यासमोर मोठी कठीण परिस्थिती निर्माण झाली आहे. कुटुंब, समाज, शिक्षण व्यवस्था, अर्थव्यवस्था, रोजगार इ नी मोठे प्रश्न आजच्या विचारवंतांसमोर उभे केले आहेत. शिक्षण व्यवस्था, शासन व्यवस्था आज लोकांना सुखी आणि समाधानी करण्यात अयशस्वी ठरली आहे. बदलत्या परिस्थितीने कुटुंबासमोर आणि कुटुंबप्रमुखासमोर अनेक आव्हाने निर्माण केली आहेत. ती आव्हाने सोडविण्यात अपयश आल्याने कुटुंबांमध्ये असंतोष, असुरक्षिततेची भावना, आपसातील गैरसमज इ गोष्टी निर्माण झाल्या आहेत. आजचा तरुण सुयोग्य शिक्षणाअभावी, योग्य मार्गदर्शनाअभावी आणि रोजगाराअभावी भरकटला आहे. त्याच्यात नैराश्याची भावना निर्माण झाली आहे. 

या अंधकारमय परिस्थितीत रामायणासारखे ग्रंथ आपल्याला मार्गदर्शन करू शकतात. हे ग्रंथ म्हणजे दीपस्तंभ आहेत. आजच्या अनेक समस्यांची उकल आपल्याला रामायणाच्या पानोपानी मिळेल. अनेकांना कदाचित हे पटणार नाही. रामायणासारखे ग्रंथ की ज्यांना पाच पाच हजार वर्षे झाली, ते काय मार्गदर्शन करणार ? आजच्या समस्यांची उत्तरे त्यातून कशी मिळणार असे आपल्याला वाटू शकते. त्यात काही वावगे आहे असेही नाही. पण आपण रामायणाकडे त्या दृष्टीने पाहत नाही. रामायण, महाभारत इ सारखे ग्रंथ म्हणजे काहींना  या पुराणकथा वाटतात. परंतु जेव्हा आपण या ग्रंथांकडे सकारात्मक दृष्टीने आणि श्रद्धापूर्वक पाहू तेव्हा आजच्या समस्यांची उत्तरे नक्कीच मिळतील. हेच काम भगवद्गीता सुद्धा आपल्यासाठी करते. उगीच हे वर्षानुवर्षे टिकून राहिले नाही. वर्षानुवर्षे हे ग्रंथ आणि राम आणि कृष्णासारखी व्यक्तिमत्वे समाजाचे भरण पोषण करीत राहिले आहेत. आजही त्यांच्यात आपल्याला प्रेरणा देण्याचे, मार्गदर्शन करण्याचे सामर्थ्य आहे. 

रामायणातील राम , सीता, लक्ष्मण, भरत, हनुमान इ पात्रांनी आपल्यासमोर नात्यांचे आदर्श उभे केले आहेत. इंग्रजीत ज्यांना आपण रोल मॉडेल म्हणतो, असे रोल मॉडेल म्हणजे ही माणसे आहेत. आजचे तरुण जेव्हा एखादा चित्रपट पाहतात, तेव्हा ते चित्रपटातील नायक नायिकेच्या भूमिकेशी एकरूप होतात. तरुणांना आपण त्या चित्रपटातल्या नायकासारखे असावे असे वाटते. तर तरुणींना आपण नायिकेसारखे असावे आणि दिसावे असे वाटते. ते साहजिकही आहे. पण शेवटी पडद्यावर उभे केलेले हे आदर्श काल्पनिक असतात. वास्तव जीवनाशी त्यांची फारकत असते. 

राज्याभिषेक होणार म्हणून खूप आनंदी आणि वनवासात जावे लागणार म्हणून दुःखी होणारा राम आपल्याला रामायणात दिसत नाही. तो एखाद्या स्थितप्रज्ञासारखा या परिस्थितीला सामोरा जातो. गीतेच्या परिभाषेत यालाच ‘न उल्हासे, न संतापे । त्याची प्रज्ञा स्थिरावली ।।’ असे म्हटले आहे.

त्याच्या मनात बदला, सूड घेण्याची भावना नसते. आपले गुरु, माता पिता यांची आज्ञा तो शिरोधार्य मानतो. मित्र म्हणून लहानथोर सर्वांना हृदयाशी धरतो. कर्तव्यकठोर राजा म्हणून प्रजेसमोर स्वतःच्या प्रियजनांना देखील तो मोकळीक देत नाही. प्राणप्रिय असणाऱ्या सीतेला वनवासात पाठवतो, प्राणांहून प्रिय असणाऱ्या बंधू लक्ष्मणाला एका तांत्रिक चुकीसाठी स्वतः मृत्युदंडाची शिक्षा फर्मावतो. आपल्या जवळच्या नातेवाईकांना त्यांची योग्यता नसतानाही महत्वाची पदे देणे, फक्त आपला आणि आपल्या कुटुंबाचा फायदा पाहणे, अयोग्य असले तरी आपल्याच घराण्यातील व्यक्तींना वारस म्हणून पुढे करणारे आजचे राज्यकर्ते पाहिले की रामराज्य का हवे याचे उत्तर मिळते. भरतासारखा निःस्वार्थी भाऊ, सीतेसारखी पतिव्रता, सुग्रीव, निषादराज, बिभीषण यांच्यासारखे मित्र, हनुमान, अंगदासारखे एकनिष्ठ सेवक ही उदाहरणे रामायणाशिवाय दुसरीकडे कुठे सापडणार ? 

रामराज्याचा अर्थ आपल्याला असाही घेता येईल. आपल्या व्यक्तिमत्व विकासासाठी तो महत्वाचा आहे. पंचज्ञानेंद्रिये, पंचकर्मेंद्रिये, मन, चित्त, बुद्धि आणि अहंकार यांच्यावर हृदयातील रामाचे (आत्मारामाचे) राज्य असणे, हे खरे रामराज्य होय, असे आपले संत सांगतात.  पाण्याच्या थेंबात तेलाचा थोडासा अंश असल्यास तो पाण्याशी एकरूप होऊ शकत नाही. त्याचप्रमाणे श्रीरामभक्‍तातही श्रीरामाची सर्व वैशिष्ट्ये असल्याशिवाय तो श्रीरामाशी एकरूप होऊ शकत नाही; 

लोखंडासारख्या असलेल्या आपल्या जीवनाला रामायण म्हणजे परिसस्पर्श आहे. लोखंडाचे सोने करण्याची शक्ती जशी परिसात असते, तशी आपल्या जीवनाला सुवर्णस्पर्श करून ते भव्य दिव्य आणि सुगंधित करण्याची क्षमता रामायणात आहे. हे रामायण त्याच्यासाठी आहे की मी माझ्या जीवनात भोग जरूर भोगेन, पण रामाचे स्मरण ठेवीन, रामाचेच काम करीन . रामाचे काम करणे म्हणजे त्याने सांगितलेल्या वाटेवरून वाटचाल करणे. मी आयुष्यात पैसा जरूर कमवेन, पण त्यातील रामाचा वाटा बाजूला काढून ठेवेन. रामाचा वाटा बाजूला काढून ठेवणे म्हणजे समाजाप्रती असलेल्या आपल्या ऋणाची जाणीव ठेवून त्याची परतफेड करण्याचा प्रयत्न करणे. रामायणाच्या या भट्टीत आपल्यातले जे जे हिणकस, क्षुद्र, अभद्र, अमंगल आहे, ते ते नष्ट होवो आणि अग्नीतून उजळून निघालेल्या सुवर्णासारखे आपले जीवन उजळून निघावे हीच प्रभुचरणी प्रार्थना.. ! 

©️ विश्वास देशपांडे, चाळीसगाव. 

२३/०८/२०२०

प्रतिक्रियेसाठी क्र ९४०३७४९९३२ 

( कृपया लेख नावासहित शेअर करावा )